Archipelagi kolorów. Jak Poznań stał się galerią bez ścian

Mapa sztuki ulicznej Poznania Z bliska Z daleka (fot. Aleksandra Szurek)

TEKST: Elżbieta Podolska

Manifest wolności na tynku: ewolucja poznańskiej ulicy

Street art w Poznaniu dawno przestał być partyzancką zabawą nastolatków z puszką sprayu w ręku, ścigających się z czasem pod osłoną nocy. Przez ostatnie dekady ta dziedzina sztuki ewoluowała, dojrzewała i ostatecznie stała się pełnoprawnym elementem tkanki miejskiej. Co ciekawe, w Poznaniu – mieście słynącym z Ordnungu – street art nie wprowadza chaosu. Przeciwnie: on porządkuje przestrzeń, nadaje znaczenie ślepym ścianom kamienic i wyciąga mieszkańców z rutyny codziennych tras, oferując im moment zatrzymania w biegu.

Najnowsza publikacja Poznańskiej Lokalnej Organizacji Turystycznej (PLOT), zatytułowana „Mapa murali, graffiti, neonów i typografii Poznania Z bliska / Z daleka”, to fascynująca dokumentacja tego procesu. To dwujęzyczne, polsko-angielskie wydawnictwo zawiera ponad 120 starannie dobranych propozycji poznańskiej sztuki ulicznej. Jan Mazurczak, prezes zarządu PLOT, widzi w tym głębszy sens turystyczny i społeczny. Jak sam przekonuje: „Nasza mapa to przewodnik dla tych, którzy lubią zgubić się w mieście… i przy okazji odnaleźć najciekawsze przykłady sztuki ulicznej. To zaproszenie, by odkryć nieznany Poznań – żywy, twórczy i pełen niezwykłych historii”.

W dobie wszechobecnych algorytmów, które prowadzą nas najkrótszą drogą do celu, ta inicjatywa jest pochwałą „błądzenia kontrolowanego”. To zachęta, by zostawić główny trakt i zajrzeć w podwórka Wildy, zaułki Jeżyc czy na zapomniane place Łazarza, gdzie sztuka nie krzyczy, ale szepcze do uważnego obserwatora.

Mural 25 lat Pyrkonu w Poznaniu (fot. Urząd Miasta Poznania)

Tomasz Bombrych – kronikarz ulotności i pasjonat detalu

Zrozumienie fenomenu poznańskiej sztuki ulicznej nie byłoby możliwe bez postaci Tomasza Bombrycha. To człowiek, który od lat wykonuje benedyktyńską pracę, katalogując to, co z natury jest nietrwałe. Street art jest bowiem efemeryczny – to jego największa siła i jednocześnie największe przekleństwo. Mural, który dziś zachwyca intensywnością barw, za rok może zniknąć pod warstwą styropianu podczas termomodernizacji, wypłowieć od słońca lub paść ofiarą tzw. crossowania, czyli zamalowania przez innych twórców.

Tomasz Bombrych nie tylko kataloguje lokalizacje. On buduje kontekst, który pozwala zrozumieć, dlaczego dana praca powstała właśnie tutaj. Połączenie jego pasji z zasobami Poznańskiej Lokalnej Organizacji Turystycznej pozwoliło na nadanie tym poszukiwaniom profesjonalnej ramy, co było niezbędne ze względu na rosnącą popularność murali jako celu turystycznych wycieczek. Autor mapy, podkreślając wagę publikacji, mówi: „Mapa „Z bliska / Z daleka” udowadnia, że spacer po Poznaniu może być także podróżą przez historię kultury. Obok malarskich cytatów, takich jak „Syn człowieczy” René Magritte’a czy inspiracja „Nocnymi markami” Edwarda Hoppera, pojawiają się wątki literackie – „Mały Książę”, Koziołek Matołek czy bohaterowie Jeżycjady® Małgorzaty Musierowicz. To także spotkanie z ludźmi, którzy budują pamięć tego miasta – jak aktorka Krystyna Feldman czy państwo Kalinowscy – znani poznańscy kinomani”.

Mural Book Adventure w Śremie (fot. Piotr Owczarek visitpoznan.pl)

Dzielnice z duszą: gdzie ściany mówią najgłośniej

Każda z poznańskich dzielnic ma swój unikalny kod wizualny i inną energię, co mapa, którą stworzył Tomasz Bombrych, doskonale oddaje. Przegląd obejmuje prace przedstawiające symbole miasta, wizerunki dzielnic (takich jak Jeżyce, Łazarz czy Naramowice) oraz realizacje bardziej abstrakcyjne, powstałe m.in. w ramach Festiwalu Murali Outer Spaces.

Jeżyce to dzisiaj serce poznańskiego lifestylu. Tutaj street art jest gęsty, często intertekstualny i zaangażowany. To na Jeżycach literatura schodzi z półek bibliotecznych wprost na ściany. Spotkanie z bohaterami książek Małgorzaty Musierowicz nie jest tylko ukłonem w stronę nostalgii, ale próbą osadzenia literackiej fikcji w realnej, tętniącej życiem przestrzeni, gdzie fani „Jeżycjady” mogą poczuć klimat opisywanych przez lata kamienic.

Śródka z kolei to miejsce, w którym narodziła się legenda o rewitalizacji poprzez pędzel. Słynny mural 3D „Opowieść śródecka z trębaczem na dachu i kotem w tle” stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów turystycznych w całej Polsce. To dzieło udowodniło, że jeden dobrze przemyślany projekt potrafi odmienić losy całej dzielnicy.

Mural KaWu w Poznaniu (fot. Tomasz Bombrych)

Pan Peryskop i nowe oblicze rzeźby miejskiej

Nie sposób mówić o Poznaniu, nie wspominając o artyście ukrywającym się pod pseudonimem Noriaki i jego postaci Pana Peryskopa (Watchera). Ten minimalistyczny, jednooki bohater stał się nieoficjalnym symbolem nowoczesnego Poznania. Można go spotkać niemal wszędzie: na znakach drogowych, rynnach i murkach. Jak zauważa publikacja, sztuka ulicy w Poznaniu zyskuje nieoczekiwane oblicza – postać stworzona przez Noriakiego jako rzeźba trafiła na poznański plac Bernardyński. To dowód na to, że street art wychodzi z cienia i zaczyna operować formą przestrzenną, na stałe wpisując się w krajobraz miasta.

Mural Matyldy Jaszczurki na ul. Zielonej w Poznaniu (fot. Urząd Miasta Poznania)

Historia pisana sprayem: pamięć zbiorowa na wielkim formacie

Poznań wykorzystuje murale jako potężne narzędzie edukacji historycznej. Realizacja upamiętniająca „Poznański Czerwiec ‘56” czy gigantyczny projekt poświęcony „Strajkowi w Stoczni Gdańskiej 1980” to lekcje historii, które budzą respekt swoją skalą. Obok wielkiej polityki pojawiają się jednak ludzie, którzy budowali tożsamość tego miejsca. Na ścianach kamienic spotkamy sławnych poznaniaków, takich jak poeta Stanisław Barańczak czy legendarny podróżnik Kazimierz Nowak.

Szczególne miejsce zajmuje projekt „Poznanianki. Jesteśmy WsPANIałe”, który oddaje hołd zwykłym i niezwykłym mieszkankom miasta, pokazując, że każda historia jest warta uwiecznienia. Z kolei mural „Tutaj się wszystko zaczęło” przypomina o piastowskich korzeniach Ostrowa Tumskiego, łącząc zamierzchłą przeszłość z nowoczesną formą wyrazu, która trafia do młodego pokolenia.

Mural poświęcony Krystynie Feldman w Poznaniu (fot. Piotr Basiński)

Ekologia i poezja: murale, które leczą i uczą

Współczesny street art w Poznaniu idzie o krok dalej – zaczyna dbać o zdrowie mieszkańców. Na ścianach znalazły się murale ekologiczne, takie jak „Mural dla jerzyków” czy „Zielony Poznań”. Dzięki zastosowaniu specjalnych technologii, te prace nie tylko cieszą oko, ale i minimalizują ślad węglowy miasta. Obok ekologii pojawia się poezja – muralowe wiersze Stanisława Barańczaka zamieniają zwykły spacer w literacką ucztę, zmuszając do refleksji między jednym a drugim spotkaniem.

Poza Horyzont Miasta: Szlakiem Arkadiusza Andrejkowa

Mapa „Z bliska / Z daleka” nie zamyka się w granicach administracyjnych Poznania. Zapuszcza się do Buku, Śremu, a przede wszystkim do Szreniawy. To tam, w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego, malowidło stworzył Arkadiusz Andrejkow. Artysta ten, znany z cyklu „Cichy memoriał”, specjalizuje się w przywracaniu pamięci o dawnych mieszkańcach poprzez malowanie ich wizerunków na starych deskach stodół i murach wiejskich budynków. To dowód na to, że wieś i miasto mogą mówić tym samym wizualnym językiem pamięci.

Mural Zielony Poznań (fot. Urząd Miasta Poznania)

Interaktywność: Mapa w Ciągłym Ruchu

Projekt, który koordynują Jan Mazurczak i Tomasz Bombrych, to organizm żywy. Street art jest ulotny, dlatego mapa podlega stałej aktualizacji. Obok wydania papierowego, dostępnego w punktach informacji turystycznej, powstała interaktywna wersja pod adresem www.visitpoznan.pl/murale. Każdy może zgłosić nową realizację, co czyni z mapy projekt demokratyczny i społeczny.

Wiosną planowane są bezpłatne spacery szlakiem poznańskich murali, które poprowadzi sam Tomasz Bombrych. To idealna okazja, by poznać anegdoty kryjące się za farbą i zrozumieć, jak Poznań stał się jedną z najciekawszych otwartych galerii sztuki w tej części Europy.

TOP 10 MIEJSC, KTÓRYCH NIE MOŻESZ PRZEOCZYĆ

• Śródka: „Opowieść śródecka” – trójwymiarowy majstersztyk, który stał się ikoną turystyczną miasta.
• Wilda: Krystyna Feldman – pełen czułości portret wybitnej aktorki, która była częścią codzienności tej dzielnicy.
• Jeżyce: Pan Peryskop (Noriaki) – symbol czujności i nowoczesnego ducha Poznania, obecny w setkach miejsc.
• Garbary: Inspiracja René Magritte’em – wielki surrealizm przeniesiony na poznański tynk.
• Centrum: „Mural dla jerzyków” – sztuka, która dba o miejską faunę i ekosystem.
• Ostrów Tumski: „Tutaj się wszystko zaczęło” – piastowska historia opowiedziana na nowo, w sercu kolebki państwa.
• Jeżyce: Bohaterowie „Jeżycjady” – literacki spacer śladami postaci stworzonych przez Małgorzatę Musierowicz.
• Wilda/Centrum: Poznański Czerwiec ‘56 – monumentalna lekcja patriotyzmu i pamięci o robotniczym zrywie.
• Szreniawa: Arkadiusz Andrejkow – przejmujące malarstwo, które przywraca pamięć o dawnych pracownikach roli.
• Poznańscy Kinomani: Państwo Kalinowscy – mural upamiętniający ludzi, których miłość do kina stała się legendą miasta.

OD SKALNYCH ŚCIAN DO MIEJSKICH ELEWACJI: EWOLUCJA MURALU

Dzieje malarstwa ściennego to fascynujący zapis rozwoju ludzkości, który swój początek miał tysiące lat temu w mroku jaskiń. To tam nasi przodkowie, wykorzystując pigmenty pochodzenia naturalnego, stworzyli pierwsze kroniki codzienności. Z czasem ta surowa forma wyrazu przeniosła się do monumentalnych budowli starożytnego Egiptu, a w Grecji i Rzymie przybrała postać wyrafinowanych fresków, które do dziś zachwycają precyzją wykonania i bogactwem barw.

W epoce średniowiecza sztuka ścienna pełniła funkcję „Biblii dla ubogich”. Monumentalne malowidła sakralne w klasztorach i katedrach przybliżały wiernym prawdy wiary, podczas gdy w przestrzeniach zamkowych rozwijał się nurt świecki, dokumentujący turnieje rycerskie oraz dworskie obyczaje. Prawdziwa rewolucja nastąpiła jednak w okresie renesansu. To właśnie wtedy tacy mistrzowie jak Michał Anioł Buonarroti czy Rafael Santi zdefiniowali kanony piękna, tworząc w Watykanie dzieła, które do dziś stanowią fundament dla blisko trzech czwartych współczesnych projektów urbanistycznych. Szacuje się, że popularność sztuki ściennej w tamtym okresie wzrosła o niemal jedną trzecią.

Wiek XX przyniósł muralom rolę ideologicznego oręża. W Meksyku narodził się potężny nurt muralizmu, którego czołowym przedstawicielem był Diego Rivera, zamieniający elewacje w manifesty społeczne. Równolegle w Europie Wschodniej socrealizm wykorzystywał ściany do celów propagandowych i wojennych.

Nowoczesne oblicze street artu ukształtowało się w burzliwych latach 60. XX wieku. Ruch ten, przesiąknięty duchem wolności i niezależności, ewoluował od kontrowersyjnego graffiti do cenionej sztuki wysokiej, reprezentowanej przez takie ikony, jak Banksy, Shepard Fairey czy Jean-Michel Basquiat. Dziś polskie metropolie, z Poznaniem, Łodzią i Warszawą na czele, aktywnie wykorzystują murale do rewitalizacji miast, udowadniając, że ta antyczna tradycja wciąż potrafi skutecznie zmieniać naszą rzeczywistość.