Edward Taylor, czyli ekonomia po poznańsku

TEKST i ZDJĘCIE: dr Paweł Cieliczko

Wyznawcy ekonomii

„Toż to ludzie w Bożostanie, a pełni są ekonomii” – pisał o „Poznańczanach” w połowie XIX wieku Juliusz Słowacki, zżymając się, że w Wielkopolsce nawet powstanie nie może być spontanicznym zrywem, bo tutaj najpierw dokładnie przeliczają szanse jego powodzenia.

Ekonomia to dziedzina nauki akademickiej najbardziej kojarzona z Poznaniem. Mieszkańcy stolicy Wielkopolski słyną z gospodarności, zaradności, doskonałej organizacji pracy, a przede wszystkim z wielkiej powściągliwości w wydawaniu pieniędzy. Dla Poznaniaków ekonomia nie jest jedną z nauk społecznych, ale czymś na kształt religii, której są zagorzałymi wyznawcami, a ich najważniejszą świątynią jest gmach Uniwersytetu Ekonomicznego.

Wyższa Szkoła Handlowa w Poznaniu utworzona została w 1926 roku. Szacunek, jakim Poznaniacy darzą ekonomię, znalazł odbicie już w projekcie jej siedziby – surowa kamienna fasada, klasycystyczny ośmiofilarowy portyk oraz szerokie schody bardziej przypominają front monumentalnej świątyni niż wejście do uczelni ekonomicznej. W kolejnych dekadach była Akademią Handlową, Wyższą Szkołą Ekonomiczną, Akademią Ekonomiczną, wreszcie Uniwersytetem Ekonomicznym. Jednak dopiero w 2011 roku władze rektorskie uznały, że uczelnia osiągnęła taki stopień dojrzałości, by na podwyższeniach flankujących wejście pojawiły się postaci patronów świątyni poznańskiej ekonomii: profesora Zbigniewa Zakrzewskiego oraz jego mistrza – profesora Edwarda Taylora.

Z ziemi szkockiej do Polski

Profesor Edward Taylor (1884–1964), twórca poznańskiej szkoły ekonomicznej, pochodził z rodziny o szkockich korzeniach. O losach swoich antenatów pisał w książce „Historia rodziny Taylorów w Polsce” z 1933 roku, wywodząc ich od Johna Taylora, szkockiego emigranta, który w XVII wieku osiadł w Rzeczypospolitej.

W połowie XIX wieku przodkowie profesora zamieszkali w Kielcach. Byli już wówczas w pełni spolonizowani, czego wyrazem był ich udział w kolejnych polskich powstaniach narodowych. To właśnie w Kielcach, 26 września 1884 roku, w rodzinie szanowanego prawnika i działacza narodowego Stanisława Taylora oraz jego żony Marii z Różyckich, urodził się Edward Robert Edmund Taylor. Jako uczeń kieleckiego gimnazjum zaangażował się w konspiracyjną działalność niepodległościową. Wspominał po latach, że związał się z organizacją o charakterze narodowym, bo idee socjalistyczne nie pociągały go nawet w młodości. Jego zainteresowania naukowe były bardzo szerokie – najpierw fascynowała go chemia, później historia literatury, a na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował filozofię i nauki przyrodnicze, które po trzech semestrach porzucił dla prawa, na którym uzyskał magisterium oraz doktorat.

Po studiach zatrudniony został w administracji galicyjskiej, gdzie pracował w Biurze Patronatu Spółek Oszczędności i Pożyczek przy Wydziale Krajowym, czyli rządzie autonomicznej Galicji we Lwowie. Instytucja ta nadzorowała spółdzielcze kasy oszczędnościowo-pożyczkowe, pomagała zakładać spółdzielnie kredytowe, sprawowała nad nimi kontrolę finansową, szkoliła działaczy oraz organizowała system kredytu dla chłopów i drobnych rzemieślników. Twórcą i dyrektorem tej instytucji był Franciszek Stefczyk, który skierował zainteresowania naukowe Taylora ku idei spółdzielczości, czego zwieńczeniem była habilitacja uzyskana w 1917 roku. Wszystko wskazywało na to, że kariera naukowa młodego badacza nabierze rozpędu, okazało się jednak, że naukowcowi z Kielc trudno uzyskać katedrę profesorską w Krakowie. To, czego nie mógł osiągnąć na Uniwersytecie Jagiellońskim, zaproponowano mu na tworzonej w Poznaniu Wszechnicy Piastowskiej.

Poznańska szkoła ekonomii

Profesor Edward Taylor zaliczany jest do grona założycieli Uniwersytetu Poznańskiego, o czym przypomina tablica w Collegium Minus. Nad Wartą pojawił się w 1919 roku, obejmując stanowisko profesora nadzwyczajnego ekonomiki i prawa skarbowego na Wydziale Prawno-Ekonomicznym. Poznań okazał się miastem, które doskonale odpowiadało jego temperamentowi naukowemu i dydaktycznemu. Trudno wymienić wszystkie inicjatywy i działania, jakie podejmował w okresie międzywojennym. Prowadził wykłady z kilkunastu przedmiotów, opublikował kilkaset prac naukowych, stworzył uniwersyteckie Studium Ekonomiczne, współtworzył Wyższą Szkołę Handlową, uruchomił serię wydawniczą „Poznańskie Prace Ekonomiczne”, a przede wszystkim stworzył poznańską szkołę ekonomiczną i wychował kilka pokoleń naukowców, przedsiębiorców oraz urzędników państwowych.

We wrześniu 1939 roku Niemcy uwięzili profesora Taylora wraz z innymi poznańskimi profesorami, a następnie wysiedlili go do Generalnego Gubernatorstwa. Po wojnie powrócił do Poznania, ale na uczelni, gdzie najważniejszym przedmiotem stawała się ekonomia socjalistyczna, nie było miejsca dla uczonego popierającego wolność gospodarczą i własność prywatną. W 1949 roku został usunięty z uniwersytetu, który trzydzieści lat wcześniej organizował. Na katedrę powrócił dopiero po październikowej odwilży w 1956 roku. Zmarł 9 sierpnia 1964 roku i został pochowany na cmentarzu junikowskim w Poznaniu.

Patron poznańskiej ekonomii

W 1986 roku, w trzydziestą rocznicę śmierci profesora, uliczce łączącej aleję Niepodległości z ulicą Kościuszki, biegnącej wzdłuż gmachu Akademii Ekonomicznej, nadano imię Edwarda Taylora. Najważniejsze upamiętnienie nastąpiło jednak w 2011 roku, gdy w ramach obchodów 85-lecia Uniwersytetu Ekonomicznego profesor Taylor pojawił się na jednym z dwóch postumentów flankujących wejście do jego siedziby. Artysta Wiesław Koronowski zadbał o komfort profesora i usadził go w wygodnym fotelu. Profesor wygląda, jakby zrobił sobie krótką przerwę między wykładami i wyszedł na chwilę przed budynek zobaczyć, czy studenci się nie spóźniają. Prawe przedramię oparł na podłokietniku, a lewą rękę nonszalancko zwiesił, trzymając w dłoni tom „Wstępu do historii ekonomiki”, którego był autorem. Twarz naukowca jest zamyślona, ale zarazem lekko uśmiechnięta – bije z niej pogodna dostojność. I można odnieść wrażenie, że profesor Taylor siedzi tam nie tylko jako pomnik, ale trochę jak strażnik poznańskiej ekonomii. Patrzy na kolejne pokolenia studentów wchodzących po schodach uczelni i pilnuje, żeby w Poznaniu wciąż liczono, oszczędzano, inwestowano i pracowano – tak jak działa się tutaj od stuleci.