Bzik, pasja, zbieractwo, kolekcje

TEKST: Juliusz Podolski

ZDJĘCIA: Archiwa prywatne

Sam doskonale pamiętam to uczucie, gdy jako chłopak zbierałem właściwie wszystko, co wpadło mi w ręce: od wyczekiwanych z wypiekami na twarzy historyjek z kultowej gumy Donald, przez kolorowe etykiety z pudełek od zapałek, papierki od cukierków czy opakowania czekolady, po dumne kolekcje proporczyków, puszek po zachodnich napojach i paczek po pewexowskich papierosach, które niczym trofea zdobiły domowe meblościanki lub słynne cepeliowskie słomianki. Dzisiaj jest łatwiej i prościej, ale jedno jest wspólne: jeśli nie złapiesz bakcyla, nigdy nie poczujesz prawdziwego dreszczyku emocji, kiedy uda Ci się zdobyć jakieś cacko do kolekcji.

Kolekcjonowanie nazw… klubów

Dacie wiarę, że z moim kolegą ze szkoły Jarkiem zbieraliśmy… nazwy piłkarskich klubów ze świata? Dzisiaj ktoś powie: co za problem, wpisuję do wyszukiwarki albo do AI pytanie o nazwę klubu piłkarskiego na przykład z Tuvalu na Oceanie Spokojnym, jednego z najmniejszych i najbardziej odizolowanych państw świata, położonego w Polinezji, które posiada w pełni funkcjonującą ligę piłkarską Tuvalu A-Division. Absolutnym liderem rozgrywek od wielu lat jest Nauti FC Funafuti. Proste? Oczywiście, ale nie w latach siedemdziesiątych XX wieku.

Razem z Jarkiem mieliśmy 96-kartkowy zeszyt w kratkę, gdzie na każdej stronie był inny kraj wypisany z Wielkiej Encyklopedii PWN. Rodzice zaprenumerowali nam dzienniki sportowe: „Przegląd Sportowy”, „Sport” i „Tempo” oraz tygodnik „Piłka Nożna”. Skwapliwie przeglądaliśmy wszystkie strony. Kiedy udało nam się wyłowić klub, którego nie mieliśmy, wybuchała radość jak na stutysięcznej Maracanie. Biegaliśmy do siebie, by obwieścić nowinę. Tak, tak – biegaliśmy, bo ja miałem telefon stacjonarny w domu, ale Jarek nie miał. Szczęście, że mieszkaliśmy blok w blok.

Bałkański ślad i „biblia” z 1974 roku

Pamiętam też, jak Jarek wysłał prośbę do działu dla czytelników tygodnika dla młodzieży „Płomyk”. Napisał, że zbieramy nazwy klubów i nie mamy żadnego z Albanii. A były to czasy, kiedy ten bałkański kraj był mocno na cenzurowanym. I któregoś dnia – dzwonek do drzwi! Jarek wpadł z „Płomykiem”, krzycząc: „Mamy!”. W dziale odpowiedzi na listy była krótka informacja: „Jarek prosi o nazwę klubu z Albanii, spełniamy Twoją prośbę…”. Dostaliśmy dwa: Dinamo Tirana i Partizan Tirana. Poczuliśmy się tak, jakbyśmy dostali bilet na mecz reprezentacji Polski prowadzonej przez Kazimierza Górskiego.

Ta nasza mozolna praca została ukoronowana prezentem, jaki dostałem od rodziców, którzy mieli tak zwane znajomości w księgarni. Była to kultowa pozycja „Światowa piłka nożna” autorstwa Janusza Kukulskiego, wydana 1 stycznia 1974 roku nakładem wydawnictwa Sport i Turystyka. Stanowiła ogromne kompendium wiedzy, zawierające najważniejsze dane, statystyki oraz opisy dotyczące piłki nożnej na świecie od samych początków istnienia tej dyscypliny sportu aż do 1 stycznia 1972 roku. W latach 70. była to podstawowa „biblia” dla polskich kibiców poszukujących szczegółowych informacji o zagranicznych ligach, reprezentacjach i historii mundiali.

Jak to się zbierało w PRL-u?

Dziś, gdy jedno kliknięcie w smartfonie pozwala kupić unikalny przedmiot z drugiego końca świata, trudno młodszemu pokoleniu wytłumaczyć, na czym polegała magia podwórkowych kolekcji lat 70. i 80. Wtedy rarytasem było wszystko, co wyłamywało się z powszechnej szarości. Nie szukaliśmy rzeczy cennych w sensie materialnym – wartości nadawała im nasza dziecięca wyobraźnia, rzadkość występowania i trud, jaki trzeba było włożyć w ich zdobycie, czasami z narażeniem na szykany…

Tak, tak! Wpadłem kiedyś na pomysł, że będę kupował w lepszych salonach prasowych albo w kioskach w recepcjach orbisowskich hoteli prasę kolorową, na przykład niemiecki „Bunte” czy francuski „Paris Match”. Poszukiwałem w nich reklam, w których były adresy firm. Po czym wysyłałem pocztą lotniczą krótki list w języku angielskim, który napisał ktoś ze znajomych. Była w nim informacja o tym, że zbieram różne pamiątki i foldery, oraz prośba o ich przesłanie. Na większość listów nie dostawałem odpowiedzi, a część z najcenniejszymi trofeami trafiała w niepowołane ręce pracowników poczty, jednak niektóre docierały. Cóż to była za radość, kiedy w kopercie była nalepka czy breloczek!

Najcenniejsza przesyłka przyszła z firmy tytoniowej z Niemiec – dostałem ponad dziesięć nowiutkich opakowań papierosów, każde inne, do sklejenia w prawdziwą paczkę! Kiedy jednak rodzice wcześniej ode mnie ze skrzynki wyciągnęli przesyłkę z Texaco z USA, dosadnie uświadomili mi, że możemy mieć kłopoty… Takie to były czasy.

Moi kuzyni z Trzebiatowa polowali na rogatkach miasta, oczekując na samochody – głównie ze Szwecji – które zjeżdżały z promów i rozjeżdżały się po wybrzeżu Bałtyku. Prosili o paczki po papierosach lub puszki po piwie. Nie chcieli żadnych pieniędzy, bo Szwedzi chętnie dawali jałmużnę, myśląc, że chłopcy żebrzą z biedy, i dziwiąc się, że wolą zużyte opakowania. Mirek z Irkiem skrzętnie chowali to na strychu i mieli pokaźną kolekcję. W końcu dowiedział się o tym wujek i kategorycznie wybił im z głowy to całe kolekcjonerstwo.

Zastanawiam się czasami, skąd ta pasja u mnie się pojawiła… Zaraziła mnie moja mama, która robiła wycinki z gazet ze zdjęciami aktorów i aktorek, pieczołowicie wklejając je do notatników akademickich. Razem siedzieliśmy wieczorami i oglądaliśmy je, przenosząc się do innego świata. Część z nich wciąż leży w walizkach.

Królestwo za komiks z Donaldem

Swoistym punktem zwrotnym i absolutnym obiektem pożądania była kultowa guma do żucia Donald. Pachniała specyficznie, traciła smak po kilku minutach, ale to nie dla walorów smakowych kupowało się ją w Pewexach, Baltonie albo na targowych straganach od „prywaciarzy”. Sercem całego rytuału był ukryty w środku, złożony na czworo papierowy komiks z przygodami Kaczora Donalda, Myszki Miki, Pluto czy Goofy’ego. Posiadanie pełnej serii historyjek było na podwórku równoznaczne z najwyższym prestiżem. Każdy obrazek miał swój numer, a brakujące egzemplarze stawały się przyczynkiem do gorączkowych poszukiwań. Historyjki potem wklejało się do zeszytów, pozostawiając wolne miejsce na te, których jeszcze brakowało.

Puszki na meblościance i filumenistyka

Zbierało się wówczas dosłownie wszystko. W czasach, gdy półki sklepowe straszyły pustkami, wyobraźnia pracowała na najwyższych obrotach. Jednym z najbardziej osobliwych fenomenów tamtych lat była kolekcja pustych puszek po zachodnich napojach i piwach. Puszka po Coca-Coli, Fancie czy brazylijskim piwie, przywieziona przez wujka z zagranicy (miałem w rodzinie marynarza, który też uzupełniał moje zbiory różnymi rekwizytami) lub wygrzebana na giełdzie, nie trafiała do kosza. Po starannym umyciu lądowała na reprezentacyjnym miejscu w dużym pokoju – na meblościance, tuż obok kryształowych wazonów i pamiątkowych talerzy. Zdumiewające, jak aluminiowa puszka potrafiła stać się elementem dekoracji wnętrza i powodem do dumy przed sąsiadami.

Innym, niezwykle popularnym hobby była filumenistyka, czyli filatelistyka zapałczana. Zbiory kolorowych etykiet odklejanych z pudełek od zapałek potrafiły liczyć tysiące sztuk. Pamiętam też te mocno polityczne – mam ich wizerunek wciąż przed oczami. Był to motyw słupów granicznych: bardzo popularna seria etykiet zapałczanych z tego okresu przedstawiała polski, biało-czerwony słup graniczny na Odrze, często z piastowskim orłem, blokujący drogę, z hasłem: „Byliśmy, jesteśmy, będziemy”.

Do tego dochodziły proporczyki klubowe wieszane na ścianach nad łóżkiem na słomiankach, trójwymiarowe pocztówki przywożone z wczasów nad morzem, znaczki pocztowe mozolnie wkładane w foliowe paski klasera czy wielobarwne etykiety z butelek po oranżadzie i rozlewanym lokalnie piwie. Nie można zapomnieć o pocztówkach z całego świata, które pozyskiwało się niczym w piramidach finansowych. Pamiętam, jak trafił do mnie list z tekstem: „Wyślij do kilku osób pocztówki i poproś, by podały Twój adres innym, a dostaniesz kilka tysięcy kartek”. Może tysięcy nie było, ale ponad setkę dostałem!

Giełda pod trzepakiem

Najważniejszą instytucją tamtego świata nie był jednak żaden sklep czy serwis aukcyjny, a podwórkowy trzepak. To tam po lekcjach tętniło życie towarzyskie i handlowe. Na trzepaku funkcjonowała giełda z własnym, niepisanym kodeksem i twardą walutą. Przeliczniki były proste, choć płynne: jedna rzadka historyjka z Donaldem była warta dwie zwykłe, a za puszkę po zachodnim piwie można było wyciągnąć całą garść proporczyków lub znaczków.

Pozytywnie zakręceni  – dzisiejsze pasje

Dziś dawny podwórkowy „bzik” nie zniknął – dojrzał razem z nami i przeniósł się do domowych pieleszy, na aukcje i targi. Dla współczesnych pasjonatów zbieractwo to nie chciwość posiadania, lecz pragnienie ocalenia historii i pamięci o przedmiotach, które tworzyły i tworzą nasz świat.

Hobbyści potrafią spędzić lata na poszukiwaniu jednej unikatowej etykiety, dawnej tabliczki czy sprawnego gramofonu z epoki PRL-u. Tłumaczą, że w świecie opanowanym przez cyfrową tymczasowość dotknięcie fizycznego przedmiotu z duszą daje niezwykłe poczucie zakorzenienia. Co ważne, ten pozytywny „obłęd” zyskuje zrozumienie bliskich. Domowe kolekcje stają się powodem do dumy, a szukanie kolejnych „białych kruków” – doskonałą odskocznią od zawodowego stresu. Bo niezależnie od czasów, pasja nadaje życiu smak.

Takim człowiekiem jest Poznaniak Sławomir Rajczak. Kibic najczęściej kojarzy nam się z kimś, kto idzie na mecz swojego klubu, trochę orientuje się w jego historii i bieżących wydarzeniach. Sławkowi to nie wystarcza. To niesamowity człowiek, który jest kibicem sportu – oczywiście ma swoje drużyny i zawodników, dla których zdziera gardło, ale najważniejsze są emocje, które nabrzmiewają przez cały czas. Bo kiedy nie jest na meczu, to wszystko, co go pasjonuje, zamyka w statystycznych wyliczeniach. Pracuje także nad historią poznańskiego sportu żużlowego, którą chciałby przenieść na karty książki.

– Zbieram to, co się da. Porządkuję to w segregatorach, a teraz to wszystko jeszcze dodatkowo wprowadzam do komputera, wykorzystując Excela, ale także swoje programiki do segregowania danych. Fajne jest także to, że do każdego wydarzenia można dołączać zdjęcia. Nie wchodzę na stadion na minutę przed meczem, nawet kiedy mam karnet. Lubię być godzinę wcześniej. Muszę widzieć, jak piłkarze i koszykarze wychodzą na rozgrzewkę czy żużlowcy na obchód toru. Po meczu nie uciekam ze stadionu, chyba że jest bardzo zimno. Lubię podejść do parku maszyn – może wpuszczą, może nie. Czasami zdarzy się, że ochrona przymknie oko. Zawsze się kogoś spotka. Nie tylko gwiazdy. Są tacy, którzy czekają, by ktoś z nimi pogadał.

– Moje sportowe pamiątki to głównie zdjęcia, autografy, bilety – bo one dokumentują to, że byłem na meczu – oraz programy żużlowe. To także roczniki gazet, od „Przeglądu Sportowego” po „Tygodnik Żużlowy”, ale również książki związane ze sportem, na przykład niezwykle cenne monografie klubów, które często nie trafiają do księgarń.

Spotkajmy się na HobbyCon!

Takich ludzi z pasją spotkać można w Poznaniu na terenie Międzynarodowych Targów Poznańskich. Tegoroczne Targi Hobby zmieniają się w HobbyCon (14–15 listopada).  To miejsce pełne pasji, wyjątkowej atmosfery i bogatych stref tematycznych. Nowa odsłona precyzyjnie akcentuje kierunek, w którym rozwijają się targi – od klasycznej wystawy w stronę żywego, rodzinnego konwentu. Tutaj ekspozycje można nie tylko oglądać, ale przede wszystkim współtworzyć: grać, testować i aktywnie uczestniczyć we wszystkich przygotowanych atrakcjach.

HobbyCon kieruje swoją ofertę zarówno do osób poszukujących nowych zainteresowań, jak i do doświadczonych hobbystów. W programie znajdą się między innymi: strefy gier: planszówki, RPG, gry zręcznościowe, retro gry komputerowe oraz strefa szachowa; rywalizacja i turnieje: układanie puzzli, rozgrywki w Rummikub i symulatory jazdy; popkultura i twórczość: strefa cosplay, klocki LEGO, muzyka, giełda winyli oraz fotografia.

Tegoroczna edycja przyniesie również liczne nowości – premierowe strefy, dodatkowe aktywności oraz jeszcze więcej przestrzeni do rozmów i spotkań z twórcami oraz pasjonatami. Organizatorzy nie zapominają o klasycznych filarach wydarzenia. Na uczestników cenionego formatu dawnych Targów Hobby nadal czekać będą: imponujące makiety kolejowe i szeroko pojęte modelarstwo, wystawy kunsztownego rękodzieła, pokazy grup historycznych i rekonstrukcyjnych, strefa służb mundurowych, warsztaty edukacyjne oraz interaktywne strefy tworzenia.

***

Bez internetu, bez grup na Facebooku i smartfonów kolekcjonowanie wymuszało bezpośredni kontakt, budowało relacje i uczyło trudnej sztuki negocjacji. Trzeba było ufać drugiemu człowiekowi, pamiętać, kto ma jaki brakujący numer, i cierpliwie czekać tygodniami na kolejną wymianę. To właśnie ta otoczka, emocje przy rozpakowywaniu papierka i satysfakcja z dopięcia transakcji na trzepaku sprawiały, że tamte kolekcje miały w sobie prawdziwą duszę.

O tym, czy obecne kolekcjonerstwo jest inne, chcemy pisać dla Was w kolejnych materiałach o pozytywnie zakręconych. Może podpowiecie nam, o kim chcielibyście przeczytać? Bo pasja zbierania ma się świetnie, a pozytywny „bzik” po prostu nie zna wieku.