Najnowszy numer SUKCESU już dostępny 🌞 Sukces po poznańsku to najpopularniejszy magazyn lifestylowy o Poznaniu 🌞  

Organizator:

Zanim wynaleziono kaloryfery...

Podziel się

Zima bez ogrzewania? Nie ma mowy. Wystarczy kilka chłodniejszych jesiennych poranków nad Wartą, a już odruchowo sięgamy po termostat. Jeden przycisk na smartfonie i za chwilę przyjemne ciepło wypełnia cały dom. Proste? No ba. Ale gdybyś cofnął się w czasie o choćby sto pięćdziesiąt lat i powiedział komuś, że kiedyś będzie ogrzewał mieszkanie jednym ruchem nadgarstka – pewnie kazałby Ci się przespać i nie gadać głupstw przy piecu.

 

TEKST: Elżbieta Ignacionek

ZDJĘCIA: AdobeStock

 

A jednak. Historia ogrzewania to jedna z najciekawszych opowieści o ludzkiej pomysłowości. I o tym, że komfort, który dziś wydaje nam się oczywisty, przez większość dziejów był luksusem nie do pomyślenia.

Gdy ogień stał się domem

Najstarsze ślady kontrolowanego użycia ognia pochodzą sprzed około czterystu tysięcy lat. Jaskinie, szałasy, wigwamy – wszystko miało ognisko w środku, z otworem w dachu, żeby dym mógł jakoś wyjść. Ludzie siadali wokół ognia, grzali się, gotowali nad nim, opowiadali historie. Ogień dosłownie był domem. Niestety były i minusy. Drewno spalało się bardzo szybko, dym gryzł w oczy, a jeśli siedziało się przodem do płomieni – plecy były lodowate. Ale dla naszych przodków ogień w jaskini oznaczał bezpieczną zimę, bez ryzyka zamarznięcia we śnie.

Jeśli myślisz, że ogrzewanie podłogowe to wynalazek nowoczesnych deweloperów z poznańskiego Piątkowa, muszę Cię rozczarować. Starożytni Rzymianie wymyślili je ponad dwa tysiące lat temu. System zwany hypocaustum był arcydziełem inżynierii: pod podłogą budynku znajdowała się pusta przestrzeń wsparta na ceglanych kolumnach. Ogień palił się w piecu poza domem, a gorące gazy przepływały pod posadzką i wychodziły kanałami w ścianach. Cały dom grzał się równomiernie, od dołu do góry.

Brzmi znajomo? Dokładnie tak działają dzisiejsze systemy podłogowe w nowych apartamentowcach nad Jeziorem Maltańskim. Różnica jest taka, że Rzymianie potrzebowali niewolników do pilnowania ognia, a my potrzebujemy tylko aplikacji w telefonie. Warto dodać, że podobny system – ondol – niezależnie wynaleźli Koreańczycy, przepuszczając gorące spaliny z kuchennego pieca pod kamienną posadzką. Współczesne koreańskie mieszkania wciąż mają ogrzewanie podłogowe właśnie dzięki tej wielowiekowej tradycji.

Dym, zwierzęta i grube skarpety

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Europa cofnęła się technologicznie. Wróciło palenisko na środku izby. W średniowiecznych chatach otwarte ognisko dominowało przez stulecia. Tak zwane czarne izby – pomieszczenia bez komina, w których dym unosił się pod stropem – były normą jeszcze w XVI i XVII wieku.

Kominek, gdy już się pojawił, stał się centrum domu – dosłownie i symbolicznie. Rodzina zbierała się wokół niego, gotowała nad nim, drżała przy nim w zimę. Drżała, bo jako urządzenie grzewcze był fatalny: sprawność otwartego kominka to zaledwie 10–15 procent. Większość ciepła uciekała kominem, a zimne powietrze było zasysane do izby. Dlatego średniowieczne domy były zimne. Liczono na grube ubrania, słomę na podłodze dla izolacji i na zwierzęta hodowane w domu razem z ludźmi. Krowa w izbie to był grzejnik. Nawet grube mury zamków i niewielkie okna tylko trochę ograniczały straty ciepła. Dywany i zasłony poprawiały komfort, ale do prawdziwego przełomu było jeszcze daleko.

 

Wielkopolska duma

I tu wchodzi prawdziwy bohater tej opowieści – piec kaflowy. Badania archeologiczne pokazują, że na ziemiach polskich pierwsze kafle płytowe pojawiły się w połowie XVI wieku, a Wielkopolska była jednym z głównych centrów ich produkcji. Kafle z naszego regionu, produkowane w matrycach zapewniających powtarzalność wymiarów, trafiały do dworów, pałaców i zamożniejszych domów mieszczańskich w całym kraju.

Geniusz pieca kaflowego był prosty: zamknięte pudło z ceramiki, w którym spaliny krążą labiryntem kanałów, oddając ciepło masywnym ściankom. Te z kolei powoli, przez wiele godzin, promieniują ciepłem do pomieszczenia. Sprawność? Od 60 do nawet 80 procent – wielokrotnie więcej niż w przypadku kominka. Raz dobrze rozpalony wieczorem, grzał do rana. Już nie trzeba było wstawać w środku nocy, żeby dorzucić drewna.

W dworach i dworkach piece kaflowe były ozdobą salonów i sypialni – zdobione motywami roślinnymi, historycznymi, religijnymi, bywały prawdziwymi dziełami sztuki. Jeśli ktoś miał piec kaflowy, znaczyło to, że jest kimś. To był status, prestiż, dowód zamożności. Zwyczajni chłopi wciąż grzali się przy paleniskach, ale marzyli o kaflach. Co ciekawe, Europa podzieliła się wyraźnie: zachód i południe kontynentu pozostały wierne kominkom, podczas gdy środek i wschód – Niemcy, Austria, Polska – postawiły na piece. Klimat kontynentalny z mroźnymi zimami po prostu wymuszał bardziej efektywne rozwiązania. Kominek wystarczał w łagodnej Prowansji. W polskim styczniu potrzebne było coś poważniejszego.

 

Kuchnia, która grzała cały dom

Gdzieś w XVI–XVII wieku wydarzyło się coś genialnego w swojej prostocie: piec kuchenny zaczął pełnić podwójną rolę. Żeliwne kuchnie węglowe, które rozpowszechniły się w XVIII i XIX wieku, miały płytę do gotowania, piekarnik, zbiornik na ciepłą wodę i – co najważniejsze – oddawały mnóstwo ciepła do pomieszczenia. Kuchnia stawała się sercem domu nie tylko emocjonalnie, ale dosłownie: to było fizyczne źródło ciepła.

W kuchniach węglowych palono od rana do wieczora. Gotowano na niej śniadanie, obiad i kolację, a przy okazji ogrzewały izbę i sąsiednie pokoje. Tradycja ta przetrwała zaskakująco długo – jeszcze w powojennej Polsce wielu ludzi grzało mieszkania „kuchenniakami”. Dopiero masowa budowa bloków z centralnym ogrzewaniem w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyła tę epokę.

 

Węglowy przewrót

Pod koniec XVII wieku w Europie pojawił się nowy gracz: węgiel. Palił się dłużej, dawał więcej ciepła i był bardziej niezawodny niż drewno. W Wielkiej Brytanii, gdzie lasy zostały masowo wycięte, węgiel stał się koniecznością. W Polsce, gdzie drewna było pod dostatkiem, zmiana przyszła później – głównie w XIX wieku, wraz z rozwojem górnictwa na Górnym Śląsku. Węgiel ze śląskich kopalni trafiał koleją do reszty kraju i stopniowo wypierał drewno z miejskich pieców. Ale węgiel miał też swoją ciemną kartę w historii ogrzewania, i to dosłownie. W grudniu 1952 roku Londyn przeżył największą katastrofę ekologiczną w swoich dziejach. Przez pięć dni miasto spowijała gęsta, toksyczna mgła, która zabiła około dwunastu tysięcy ludzi. Przyczyna? Masowe spalanie węgla niskiej jakości w setkach tysięcy domowych pieców. Dym nie miał gdzie uciec i został uwięziony tuż nad ziemią przez inwersję termiczną. Widoczność spadła do kilku metrów, szpitale wypełniły się pacjentami z dusznościami. Ta tragedia doprowadziła do uchwalenia Clean Air Act – pierwszej tak poważnej ustawy o czystym powietrzu na świecie. Londyńska lekcja była jasna: spalanie węgla w miastach ma śmiertelne konsekwencje.

Narodziny centralnego ogrzewania

Przełom nastąpił w XVIII i XIX wieku wraz z rewolucją przemysłową. W 1716 roku szwedzki inżynier Mårten Triewald zbudował szklarnię, do której doprowadził rurami gorącą parę – to był prototyp centralnego ogrzewania. Pomysł został zapomniany na ponad sto lat, by powrócić w epoce pary i stali, gdy pojawił się kaloryfer. Za wynalazcę kaloryfera uchodzi Franz San Galli – pruski inżynier włoskiego pochodzenia, który w 1855 roku zaprezentował pierwsze kaloryfery w Petersburgu i błyskawicznie dostał kontrakt na przebudowę ogrzewania w carskich pałacach. Kaloryfer został naukowo zbadany i opatentowany w 1834 roku w Stanach Zjednoczonych, montowano go już w latach 40. XIX wieku.

Wynalezienie pompy obiegowej, żeliwnego kaloryfera i sieci rur pozwoliło na rozprowadzanie gorącej wody lub pary po całym budynku. To umożliwiło ogrzewanie nie tylko fabryk, ale i budynków mieszkalnych – najpierw pałaców i kamienic, potem domów jednorodzinnych. W XVII wieku pojawiły się pierwsze książki na temat ogrzewania domów, a w XVIII wieku – prototyp centralnego ogrzewania.

Poznań wkracza w nowoczesność

A jak to wyglądało nad Wartą? W 1893 roku w Poznaniu uruchomiono pierwszą elektrownię – jedną z wcześniejszych inwestycji tego typu w Polsce. Najpierw zasilała oświetlenie uliczne, potem coraz więcej budynków. Ale centralne ogrzewanie wciąż było luksusem. W 1905 roku zaledwie 1,6 procent poznańskich mieszkań miało c.o. – dotyczyło to wyłącznie najbogatszych kamienic czynszowych, gdzie mieszkali urzędnicy, lekarze i prawnicy. Reszta Poznaniaków ogrzewała się piecami kaflowymi, paląc coraz częściej węglem zamiast drewna. Kominki należały do rzadkości.

W poznańskich kamienicach na Jeżycach czy Wildzie do dziś widać ślady dawnych pieców kaflowych – charakterystyczne wgłębienia w ścianach, czasem fragmenty kafli. Wiele z tych kamienic przeszło termomodernizację, ale właściciele świadomie zostawiają piece jako element historyczny. To jak małe muzea w środku miasta – dowód na to, że historia ogrzewania jest namacalna, tu, na wyciągnięcie ręki.

Prawdziwy zwrot przyszedł po wojnie. W styczniu 1967 roku rozpoczęło działalność Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej – późniejsza Veolia Energia Poznań. Osiem lat później, w 1975 roku, uruchomiono magistralę ciepłowniczą o średnicy 800 milimetrów, zasilaną z elektrociepłowni Karolin. To pozwoliło na masowe dostarczanie ciepła do nowych osiedli z wielkiej płyty: Rataj, Winograd, Piątkowa, Osiedla Kopernika. Miliony ludzi po raz pierwszy w życiu doświadczały luksusu automatycznego ciepła. Odkręcasz zawór na grzejniku i jest ciepło. Nie trzeba rąbać drewna, nosić wiadra z popiołem, wstawać o piątej rano. Magia.

Dziś miejska sieć ciepłownicza Poznania ma ponad 425 kilometrów długości. Veolia produkuje ciepło w kogeneracji, czyli jednocześnie wytwarza energię elektryczną i cieplną, co znacząco zwiększa efektywność całego systemu.

Wielkopolska stawia na geotermię

Poznań ma szansę stać się pierwszym dużym miastem w Polsce, w którym ciepło geotermalne zasili miejską sieć ciepłowniczą. Pod powierzchnią miasta znajdują się bogate zasoby gorącej wody, a w marcu 2025 roku rozpoczęto badania sejsmiczne oceniające możliwości ich wykorzystania. Pierwsze dostawy ciepła geotermalnego mogłyby popłynąć do poznańskich kaloryferów już w 2029 roku – z planowanych instalacji w Starołęce, Franowie lub Kopaninie.

I nie chodzi tylko o stolicę regionu. W całej Wielkopolsce realizowanych jest pięć projektów geotermalnych naraz – to jeden z największych regionalnych programów tego typu w Polsce. We Wrześni powstaje odwiert badawczy o głębokości 1460 metrów, z którego płynie woda o temperaturze 53–54 stopni – wystarczającej, by zasilić lokalny system ciepłowniczy. W Turku podpisano umowę na budowę ciepłowni geotermalnej z dofinansowaniem ponad 73 milionów złotych. W Kole otwarto ciepłownię z odwiertem sięgającym 2950 metrów. Wągrowiec i Kalisz też nie śpią. Ponad połowa powierzchni Polski ma zbiorniki wód termalnych, a Wielkopolska leży na obszarze o szczególnie dobrych warunkach geologicznych – i zamierza to wykorzystać.

Węgiel odchodzi, pompy ciepła nadchodzą

W listopadzie 2025 roku Veolia uruchomiła zmodernizowaną elektrociepłownię w Poznaniu, która pozwala na stopniowe odchodzenie od węgla. Do 2030 roku emisje dwutlenku węgla mają spaść o 60 procent. To część strategii dekarbonizacji wartej 1,6 miliarda euro w skali Europy Środkowej. Tymczasem w domach jednorodzinnych pod Poznaniem – w Swarzędzu, Luboniu, Tarnowie Podgórnym – coraz częściej montuje się pompy ciepła. W 2025 roku sprzedano w Polsce około 80 tysięcy pomp typu powietrze-woda, a rynek po trudnym 2024 roku znów rośnie. Pompa ciepła pobiera energię z otoczenia – powietrza, gruntu lub wody – i na każdą jednostkę zużytej energii elektrycznej dostarcza trzy do pięciu jednostek ciepła. W połączeniu z fotowoltaiką na dachu koszt eksploatacji spada niemal do zera. Aż 80–85 procent użytkowników pomp ciepła deklaruje zadowolenie z tego rozwiązania.

Nie zapominajmy też o biomasie. W Polsce biomasa stanowi aż 97 procent odnawialnych źródeł energii w ciepłownictwie systemowym, a pellet drzewny ogrzewa około 2–3 milionów polskich domów. Polska jest trzecim największym producentem pelletu w Europie, z krajową produkcją sięgającą 2,2 miliona ton rocznie. Nowoczesne kotły na pellet są automatyczne, same dozują paliwo i osiągają wysoką sprawność.

Co mówią przepisy i co nas czeka?

Konkretne wymogi wynikają z dyrektywy unijnej EPBD, uchwał antysmogowych i krajowych przepisów. Od 2025 roku nie można już dotować zakupu nowych kotłów na paliwa kopalne. Od 2030 roku wszystkie nowe budynki muszą być bezemisyjne, a do 2050 roku cały zasób budynków ma być zdekarbonizowany. W całym kraju, kotły bezklasowe – potocznie „kopciuchy” – musiały być wymienione w pierwszej kolejności, a kotły klasy 3 i 4 mają zniknąć do 2027–2028 roku. Od 2026 roku można eksploatować tylko kominki spełniające wymagania ekoprojektu lub o sprawności co najmniej 80 procent.

Co to oznacza w praktyce? Jeśli budujesz dom pod Poznaniem, prawdopodobnie postawisz na pompę ciepła z fotowoltaiką, rekuperacją i inteligentnym sterowaniem. Jeśli remontujesz mieszkanie na Jeżycach, zastanów się nad termostatami smart i lepszą izolacją. A jeśli mieszkasz na Winogradach – Twoje ciepło coraz częściej będzie pochodzić z geotermii i kogeneracji, a nie z węgla. Dobrze ocieplony dom potrzebuje mniej ciepła, co przekłada się na niższe rachunki i mniejszą emisję.

Historia zatoczyła spiralę

Jest w tym wszystkim pewna piękna ironia. Ogrzewanie podłogowe, które współcześni deweloperzy reklamują jako szczyt nowoczesności, to powrót do rzymskiego hypocaustum. Piece akumulacyjne to współczesna wersja idei średniowiecznych pieców kaflowych: zamiast drewna i węgla mają prąd i ceramiczne wkłady, ale idea jest ta sama – nagrzać je wieczorem, żeby oddawały ciepło przez całą noc. A kominek wrócił do salonów – już nie jako główne źródło ciepła, ale jako element przytulności, przy którym siadamy zimowym wieczorem z kubkiem herbaty. Historia zatoczyła tym razem nie koło, a coś w rodzaju spirali – każde kolejne okrążenie jest na wyższym poziomie technologicznym. Następnym razem, gdy przekręcisz termostat na 21 stopni, pomyśl przez sekundę o tych wszystkich pokoleniach ludzi, którzy rąbali drewno, nosili węgiel piwnicami kamienic, budowali piece kaflowe i ciągnęli rury ciepłownicze pod ulicami – żebyś Ty mógł to zrobić jednym ruchem nadgarstka. I może, dla uczczenia ich pamięci, narzuć na siebie sweter i obniż temperaturę o stopień. Planeta Ci podziękuje. A geotermia pod Twoimi stopami i tak zrobi resztę.