Industrialna Wielkopolska. Podróż śladami dawnych maszyn, fabryk i rzemiosła

Autor: Marcin Krawczyk, Wielkopolska Organizacja Turystyczna

Zwiedzając wielkopolskie muzea, odwiedziłem również te poświęcone technice czy przemysłowi. Przekonałem się wielokrotnie, że to nie tylko statyczne wystawy maszyn czy muzealnych zbiorów, ale przede wszystkim unikalne zabytki i żywe opowieści o ludziach z pasją. Dla wielu ten surowy, pachnący starym drewnem lub smarem maszynowym świat wymyka się prostym skojarzeniom z tradycyjną turystyką. Dlatego w tym artykule to właśnie muzea techniki i przemysłu będą głównymi bohaterami. Poznasz potężne kompleksy przemysłowe oraz ukryte przed masową turystyką warsztaty rzemieślnicze, które zasługują na uwagę każdego, kto ceni niecodzienne odkrycia i chce spojrzeć na region z zupełnie innej perspektywy.

Narodowe Muzeum Rolnictwa w Szreniawie

Wielkopolska wsią stoi, a rolniczy krajobraz jest tym, który kojarzy się nam z naszym regionem najbardziej. Mimo uroków Poznania, Kalisza, Gniezna czy Leszna, to urok wielkopolskiej wsi i siła rolnictwa potrafią szczególnie zaskoczyć i zaciekawić. Dlatego na początku tej przemysłowej podróży wyruszmy zaledwie kwadrans drogi na południowy zachód od Poznania, gdzie rozciąga się historyczny majątek ziemski, mieszczący obecnie Narodowe Muzeum Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie. To ogromne muzeum, które imponuje swoją skalą i różnorodnością prezentowanych zbiorów. Placówka zajmuje rozległy teren, na którym zgromadzono potężną kolekcję maszyn i urządzeń pokazujących ewolucję techniki rolniczej oraz przetwórczej na przestrzeni wieków. Od monumentalnych lokomobili parowych, przez rzędy lśniących, historycznych traktorów, kolekcję Tarpanów, liczne maszyny rolnicze, aż po wyspecjalizowane urządzenia wykorzystywane w dawnych przetwórniach, gospodarstwach i majątkach ziemskich. Szreniawa to jednak znacznie więcej niż tylko statyczne ekspozycje pod gołym niebem i w pawilonach. Można spotkać tu także zwierzęta gospodarskie, przejść się po oborze czy odwiedzić muzeum podczas jednego z wydarzeń. Kalendarz tego miejsca tętni życiem dzięki licznym, świetnie zorganizowanym wydarzeniom plenerowym, pokazom dawnych technologii rolniczych oraz regularnemu uruchamianiu unikalnych, historycznych maszyn. Każdy powinien wyjść stąd pełen wrażeń, szczególnie miłośnicy techniki i industrialnych ciekawostek.

Narodowe Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, fot. Kamil Grzebyta

Muzeum Młynarstwa i Rolnictwa w Osiecznej

Kierując się dalej na południe Wielkopolski, trafisz do malowniczego miasteczka Osieczna, położonego nad jeziorem na pofałdowanym morenowym terenie. To tutaj, na jednym z okolicznych wzgórz, nieprzerwanie od ponad 200 lat stoją drewniane wiatraki koźlaki, będące dzisiaj siedzibą i największym skarbem Muzeum Młynarstwa i Rolnictwa. Zabytkowe wiatraki „Józef-Adam” oraz „Franciszek” to doskonale zachowane unikaty, które od stuleci dumnie wpisują się w tutejszy krajobraz. Nigdzie indziej nie dowiesz się więcej o fascynującym świecie młynarstwa i o tajnikach konstrukcji drewnianych młynów wietrznych. To tutaj poznasz autentyczną miłość właścicieli tego miejsca do młynarstwa i tradycyjnych wypieków na rzemieślniczej mące. Dodatkowo stare, ciężkie belki, autentyczne przekładnie napędowe i bliskość malowniczego otoczenia tworzą spójną całość, która doskonale przybliża dawny rzemieślniczy kunszt młynarzy. Spacer po wzgórzu wiatracznym w Osiecznej to doskonała okazja, by dotknąć żywej historii budownictwa młynów wiatrowych i wodnych oraz posłuchać fascynujących opowieści opiekunów tego miejsca, którzy utrzymaniem i renowacją zabytkowych wiatraków zajmują się z zamiłowaniem od lat!

Osieczna Fot. Jakub Rybicki

Muzeum Stolarstwa i Biskupizny w Krobi

W sercu Biskupizny, niewielkiego mikroregionu etnograficznego, kryje się miejsce, o którym wciąż wie niewielu, przez co zachowało ono swój kameralny, niszowy charakter, tak ceniony przez poszukiwaczy autentycznych mikropodróżniczych odkryć. Muzeum Stolarstwa i Biskupizny w Krobi mieści się w dawnej fabryce mebli, której historyczne wnętrza skrywają w pełni zachowany zestaw maszyn i urządzeń stolarskich. Co niezwykle cenne i unikalne, większość z tych zabytkowych urządzeń, dawniej napędzanych systemem pasów transmisyjnych, wciąż jest sprawna, a placówka regularnie organizuje warsztaty i pokazy rzemiosła, ożywiając dawne tradycje obróbki drewna z wykorzystaniem swoich zabytkowych urządzeń. Obiektem z wielkim oddaniem opiekuje się potomek dawnych twórców, dzięki czemu opowieści o historii tego miejsca mają niezwykle osobisty i autentyczny wymiar. To doskonały przykład tego, jak dawna technika stolarska żyje dzięki zaangażowaniu współczesnych pasjonatów, oferując odwiedzającym rzadką szansę zobaczenia dawnego rzemiosła niemal w tym samym wydaniu co ponad 100 lat temu.

Muzeum Gorzelnictwa w Turwi

Kilkanaście kilometrów na północny wschód, w niewielkiej Turwi, znajduje się kolejne wyjątkowe miejsce na industrialnej mapie Wielkopolski. Tutejsze Muzeum Gorzelnictwa, mieszczące się w nadal czynnej gorzelni, to miejsce, które pod względem unikalności i charakteru nie ma sobie równych w całym kraju! To nie tylko kolekcja pamiątek i urządzeń związanych z gorzelnictwem, ale przede wszystkim autentyczna, wciąż działająca instalacja do produkcji alkoholu. Stojąc w murach tego wyjątkowego zakładu, możesz wszystkimi zmysłami poczuć, jak wygląda produkcja spirytusu, która trwa tutaj od ponad 100 lat. Co więcej, po tym niezwykłym obiekcie oprowadza pan Grzegorz – twórca i opiekun muzeum, który o gorzelnictwie, procesach fermentacji, aparaturze i dawnej technologii wie absolutnie wszystko. Jego barwne opowieści o skomplikowanych urządzeniach i systemach rur wciągają bez reszty. Spacer po tym obiekcie to rzetelna lekcja industrialnej przeszłości, pełna gorzelniczych ciekawostek, pokazująca dawną technikę w jej najbardziej autentycznym, roboczym środowisku, które tylko miejscami przypomina standardowe muzeum.

Muzeum Zabytków Kultury Technicznej w Gnieźnie

Choć pierwsza stolica Polski kojarzy się przede wszystkim z katedrą i początkami naszej państwowości, to na terenie dawnych wojskowych koszar w Gnieźnie kryje się prawdziwa gratka dla miłośników dawnej mechaniki i motoryzacji. Kameralne Muzeum Zabytków Kultury Technicznej prezentuje znakomicie utrzymaną kolekcję motocykli, skuterów oraz zabytkowych urządzeń technicznych. Twórcy tego wyjątkowego miejsca z ogromną pasją dbają o każdy techniczny detal, dzięki czemu prezentowane jednoślady zachwycają nienagannym stanem technicznym i wizualnym, odzwierciedlając złote lata ery motocykli, o których tak często opowiadają nasi dziadkowie i ojcowie. Uzupełnieniem motoryzacyjnych zbiorów są przedmioty codziennego użytku sprzed lat. Wśród nich m.in. radia, maszyny do szycia, aparaty fotograficzne, maszyny do pisania i inne sprzęty z dawnych lat, które mają swoją duszę i niepodrabialny klimat. Pamiętam do dziś ten moment, kiedy właśnie tutaj po raz pierwszy w życiu miałem okazję na żywo słuchać muzyki płynącej z wiekowego gramofonu z dużą mosiężną tubą. Wszystko dzięki pasjonatom tworzącym i opowiadającym o skarbach techniki.

 

Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku

Ostatni przystanek industrialnej podróży po Wielkopolsce i najprawdopodobniej największy skarb dawnej techniki znajduje się w podkaliskim Opatówku, który kryje w swoich murach imponujące Muzeum Historii Przemysłu. Mieści się ono w potężnym, historycznym gmachu dawnej fabryki sukna Adolfa Fiedlera wzniesionej w latach 1824–1826. Skala zgromadzonych zbiorów robi ogromne wrażenie, bo znajdziemy tu imponującą kolekcję maszyn parowych, ciężkich urządzeń przemysłowych, a także unikalne stanowiska rzemieślnicze, takie jak tradycyjna pracownia drukarza czy maszyny służące do przędzenia materiałów i nitek. Szczególną dumą placówki jest unikalna, bogata kolekcja historycznych pianin i fortepianów, ukazująca mistrzostwo dawnego rzemiosła muzycznego i stolarskiego powiązanego z Kaliszem. Ponadto w muzealnych przestrzeniach podziwiać można również silniki lotnicze, wyroby ceramiczne, przyrządy laboratoryjne czy maszyny biurowe i domowe, tworzące liczącą aż 12 tysięcy eksponatów muzealną kolekcję. Wszystkie one nie tylko dokumentują rangę przemysłową dawnej wschodniej Wielkopolski oraz sąsiadujących obszarów, ale także potęgę XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej.

Przemysłowe dziedzictwo regionu w jeszcze innych odsłonach

Bogactwo wielkopolskiej historii techniki nie ogranicza się wyłącznie do opisanych powyżej muzeów. Jeżeli interesuje Cię industrialne dziedzictwo regionu i chcesz poznać więcej tego typu miejsc, warto wpisać na listę kilka kolejnych punktów na mapie województwa. W Poznaniu koniecznie zajrzyj do nowoczesnego Centrum Szyfrów Enigma, które w niezwykle angażujący sposób przybliża matematyczną i maszynową stronę techniki szyfrowania oraz złamania przez polskich matematyków legendarnej niemieckiej maszyny szyfrującej. W stolicy regionu mieści się również unikalne Muzeum Broni Pancernej, prezentujące ewolucję skomplikowanej techniki wojskowej, pojazdów gąsienicowych i inżynierii pancernej. Z kolei w Rakoniewicach czeka nietypowe Muzeum Pożarnictwa, skupiające się na historii techniki ratowniczej, dawnych wozów bojowych i historycznych sikawek strażackich. Kilka kilometrów dalej możesz odwiedzić wyjątkowe na skalę Europy muzeum techniki na torach, czyli Parowozownię w Wolsztynie. Natomiast miłośnicy motoryzacji z pewnością docenią cenne zbiory prezentowane w Muzeum Polskiej Motoryzacji w Puszczykowie.

Podsumowanie

Wielkopolska może pochwalić się niezwykle bogatą, fascynującą historią techniczną i przemysłową, którą możemy odkrywać w licznych muzeach rozsianych po całym regionie. Przez minione dziesięciolecia działało tu i nadal funkcjonuje wiele zakładów, fabryk oraz wyspecjalizowanych warsztatów, z których jesteśmy dumni aż do dziś. Ich niezwykłą historię, skomplikowane mechanizmy czy procesy, potęgę wiatru, pary i stali oraz ludzką pasję i pracę najpiękniej przybliżają właśnie te wyjątkowe miejsca. To idealne cele na jednodniowe mikropodróże dla każdego, kto chce spojrzeć na Wielkopolskę z zupełnie nowej, industrialnej perspektywy i odkryć jej mniej oczywiste bogactwo.