Życie na parapecie, gdy za oknem mróz

TEKST: Elżbieta Ignacionek

ZDJĘCIA: Adoce Stocck

Mikroogród to nie tylko uprawa roślin w małej przestrzeni. To cała filozofia podejścia do zieleni w domu, która mówi: nie potrzebujesz hektarów ziemi, by poczuć się ogrodnikiem. Wystarczy parapet, kilka pojemników i odrobina zaangażowania. Mikroogród to odpowiedź na tęsknotę za naturą w środku zimy, ale też sposób na wprowadzenie do domu świeżych witamin, aromatów i po prostu życia.

W mikroogrodzie liczy się każdy centymetr. Hodujemy rośliny, które rosną szybko, zajmują mało miejsca i dają natychmiastową satysfakcję. Nie czekamy miesięcy na plony – tu pierwszy efekt pojawia się już po kilku dniach. To ogrodnictwo dla niecierpliwych, dla zabieganych, dla tych, którzy mieszkają w blokach bez balkonów i dla wszystkich, którzy po prostu chcą mieć kawałek natury w zasięgu ręki. Mikroogród to także ekologia w praktyce. Hodując własne kiełki czy mikrozioła, redukujemy opakowania, transport, chemię. Wiemy, co jemy, skąd pochodzi i jak zostało wyhodowane. To najkrótsza możliwa droga od nasionka do talerza.

Kiełki – najprostszy start z mikroogrodem

Od czego zacząć, gdy nie wiesz? Od kiełków. To najprostszy, najtańszy i najszybszy sposób na domowy mikroogród. Kiełki to młode roślinki, które zbieramy zaledwie kilka dni po skiełkowaniu nasion i zjadamy razem z korzonkami. Są pełne witamin i wartości odżywczych – to prawdziwe bomby zdrowia. Do kiełkowania nadają się dziesiątki gatunków: brokuł, rzodkiewka, lucerna, soczewica, fasola mung, słonecznik, ciecierzyca, groch i wiele innych. Każde z tych nasion daje kiełki o innym smaku – od łagodnych i słodkawych po ostre i pikantne. Możesz eksperymentować z zestawami i tworzyć własne mieszanki.

Co będzie potrzebne? W zasadzie nic. Możesz kupić specjalny kiełkownik – szklany słoik z sitkiem i pokrywką – ale równie dobrze wystarczy zwykły słoik i kawałek gazy. Niektórzy kiełkują na wilgotnej bibule, inni używają sit czy mis. Zasada jest prosta: nasiona muszą mieć dostęp do tlenu, wilgoci i światła. Troszkę trzeba przy nich spędzić czasu, bo potrzebują namaczania, płukania, podlewania, ale przecież w tym jest cała ogrodnicza zabawa. A jaka satysfakcja, gdy widzisz, jak z tych wszystkich nasionek zaczyna coś wyrastać. Po trzech do siedmiu dni masz gotowe kiełki do jedzenia. To wszystko. Żadnych nawozów, żadnej ziemi, żadnych komplikacji.

Dlaczego kiełki są takie zdrowe? W procesie kiełkowania nasiono budzi się do życia – aktywują się enzymy, rozpuszczają się trudno strawne związki, wzrasta zawartość witamin. Kiełki brokułu są bogate w sulforafan, związek o działaniu przeciwnowotworowym. Kiełki lucerny dostarczają białka i chlorofilu. Kiełki rzodkiewki mają ostry smak i pobudzają trawienie. To żywa żywność w najbardziej dosłownym znaczeniu.

Mikrozioła – ogródek na tacy

Jeśli kiełki to pierwszy poziom wtajemniczenia, mikrozioła to poziom drugi – nieco bardziej zaawansowany, ale wciąż prosty. Mikrozioła to młode roślinki zbierane, gdy mają już pierwsze prawdziwe listki – zazwyczaj po siedmiu do czternastu dniach od wysiewu. W przeciwieństwie do kiełków, mikrozioła rosną w ziemi lub na innym podłożu (włókno kokosowe, maty). Mają więcej składników odżywczych i intensywniejszy smak niż kiełki.

Do uprawy mikroziół nadają się: rukola, bazylia, kolendra, gorczyca, burak, szpinak, kapusta, groszek, rzodkiewka, słonecznik i wiele innych. Każde z nich ma charakterystyczny, intensywny smak – świeższy i lżejszy niż dorosła roślina. Mikrobazylia to wybuch aromatu, mikroburak smakuje jak esencja buraka, a mikrogroszek ma słodką, świeżą nutę. I do tego są chrupiące! Uprawa mikroziół wymaga już odrobiny więcej zaangażowania niż kiełki, ale wciąż jest to proces prosty. Potrzebujesz płaskiego pojemnika – najlepsza będzie plastikowa tacka – na to podłoże i nasiona. Siejesz gęsto, ustawiasz na parapecie, regularnie podlewasz i czekasz. Po tygodniu, dwóch, ścinasz mikrozioła nożyczkami tuż nad powierzchnią ziemi.

Jedną z przyjemności uprawy mikroziół jest możliwość ciągłego zbierania plonów. Możesz co tydzień wysiewać nową tackę, tworząc rotację, dzięki czemu zawsze masz świeże ziółka pod ręką. To system, który sprawdza się szczególnie dobrze w zimie, gdy w sklepach świeże zioła są drogie i nie zawsze najlepszej jakości. Mikrozioła to nie tylko dodatek do sałatek. Możesz nimi dekorować zupę, kanapki, pasty, jajecznicę, smoothie. Możesz je mieszać, łączyć, eksperymentować ze smakami. Mikroogród na parapecie to cały świat kulinarnych możliwości w jednym miejscu.

Często spotykamy się też z nazwą „mikrowarzywa”. Czym różnią się od mikroziół? Tak właściwie to niczym. Różnice w nazewnictwie wynikają głównie z marketingu: „mikrowarzywa” podkreślają pochodzenie od warzyw, a „mikrozioła” – od ziół.

A ja wolę po prostu zioła

Nie ma problemu. Zioła to takie rośliny, że generalnie możesz je uprawiać w donicy przez cały rok. W gruncie rosną bujniejsze, ale te na parapecie zawsze są pod ręką, nawet w najmroźniejsze dni. Bazylia, szczypiorek, pietruszka naciowa, mięta, tymianek, oregano, rozmaryn, szałwia, melisa, kolendra, koperek… – wszystkie te rośliny aż się proszą o uprawę w doniczkach. Uprawa ziół jest prostsza niż się wydaje. Większość z nich pochodzi ze śródziemnomorskiego klimatu, więc lubi słońce i umiarkowaną wilgotność. Najłatwiejsze do uprawy są: bazylia, mięta i szczypiorek. Najtrudniejsze: rozmaryn i tymianek (wymagają dużo światła i mogą schnąć przy grzejnikach).

Bazylię można wysiać z nasion lub kupić gotową sadzonkę w sklepie. Jeśli kupujesz w supermarkecie, przesadź ją od razu do większej doniczki – te doniczkowe bazylie są przerosłe i w małych pojemnikach szybko więdną. W dobrej ziemi, przy regularnym podlewaniu i z odrobiną światła, bazylia może rosnąć w domu przez całą zimę.

Mięta to roślina praktycznie niezniszczalna. Rośnie wszędzie, czasem nawet aż za dobrze – w ogrodzie może stać się inwazyjna. W doniczce to idealna roślina dla początkujących. Można ją podlewać rzadko, zapominać o niej, a ona i tak rośnie. Mięta to także roślina, którą łatwo rozmnażać – wystarczy odciąć łodygę, wstawić do wody i po kilku dniach puści korzenie.

Szczypiorek możesz wysiać z nasion albo kupić cebulę, która już kiełkuje. Rośnie stosunkowo szybko, po kilku tygodniach możesz ścinać pierwsze źdźbła. Szczypiorek zimą lubi chłód, więc nie musi stać na najcieplejszym parapecie – chłodniejsze pomieszczenie będzie dla niego lepsze.

Zioła to mikroogród praktyczny. Nie tylko cieszą oko, ale też lądują w kuchni – w sałatkach, sosach, herbatach. Świeża bazylia w styczniu do spaghetti, mięta do herbaty wieczorem, szczypiorek na kanapkę – to są małe przyjemności, które zmieniają codzienność.

Warzywa w domu?

A tak. Warzywa zimą w domu też możemy uprawiać, z jednym zastrzeżeniem – potrzebują nieco więcej miejsca. Zamiast siać bardzo gęsto, zostawiasz między roślinkami odrobinę przestrzeni. Zamiast ścinać je po tygodniu, czekasz, aż urosną trochę większe.

Styczeń to dobry moment, by eksperymentować z sałatami. Sałata to roślina, która lubi chłód – w letnie upały szybko puszcza kwiat i robi się gorzka. Zimą w mieszkaniu, gdzie temperatury są umiarkowane, sałata rośnie powoli, ale stabilnie. Możesz wysiać kilka nasion różnych sałat w doniczce, poczekać miesiąc i mieć własne listki na kanapki. To nie będą wielkie główki, ale kilka świeżych, chrupiących liści. Podobnie będzie rosnąć rukola, szpinak baby czy jarmuż baby. I masz pewność, że żaden ślimak Ci ich nie zje przed Tobą.

Innym warzywem idealnym do zimowej uprawy jest rzodkiewka. Rośnie szybko – już po trzech, czterech tygodniach możesz zbierać małe, pikantne główki. Wymaga dużo światła, ale jeśli masz jasny parapet, nie będzie problemu. Rzodkiewka nie zajmuje wiele miejsca, możesz wysiać kilka rzędów w długiej skrzynce i zbierać co kilka dni. Tak samo zresztą jak marchewkę mini – wystarczy tylko głębsza doniczka – i pomidorki koktajlowe czy papryczki karłowe. Do tego szczypiorek, natka pietruszki lub koperek i mamy pyszną sałatkę warzywną.

Sukulenty – minimalistyczny mikroogród

Nie każdy mikroogród musi być jadalny. Czasem chcemy po prostu zieleni, która uspokoi oczy i doda wnętrzu charakteru. Sukulenty to idealne rośliny do zimowych parapetów – odporne, nieskomplikowane, estetyczne. To rośliny, które magazynują wodę w mięsistych liściach lub łodygach. Pochodzą z suchych, surowych klimatów, więc są przyzwyczajone do trudnych warunków. W zimie, gdy w domach jest sucho i ciepło przez grzejniki, sukulenty czują się świetnie. Nie wymagają częstego podlewania – raz na dwa, trzy tygodnie wystarczy.

Możesz stworzyć kompozycję z kilku gatunków sukulentów w płaskiej misce – to popularny trend zwany succulent garden. Używasz piasku, kamyków, drenażu, obsadzasz małe roślinki i masz minipustynię na parapecie. To dekoracja, która nie wymaga praktycznie żadnej pracy, a wygląda spektakularnie. Sukulenty można też rozmnażać z liści – wystarczy oderwać zdrowy liść, delikatnie wsunąć w ziemię i poczekać. Po kilku tygodniach wyrośnie z niego nowa roślinka. To fascynujący proces, idealny na zimowe popołudnia, gdy nie mamy co robić.

Kaktusy są jeszcze bardziej odporne niż pozostałe sukulenty (bo nie wiem, czy wiesz, ale nie każdy sukulent jest kaktusem). Niektóre gatunki można podlewać raz w miesiącu. W styczniu większość kaktusów przebywa w stanie spoczynku, więc wymagają minimalnej uwagi – trochę światła, odrobina wody, nic więcej.

Ogród w słoiku – zamknięty ekosystem

A teraz coś naprawdę magicznego – ogród w słoiku, zwany także terrarium roślinnym. To miniaturowy, zamknięty ekosystem, w którym rośliny rosną w szklanym pojemniku, praktycznie bez ingerencji z zewnątrz. Raz założone terrarium może funkcjonować latami, samodzielnie utrzymując cykl wody i składników odżywczych.

Jak to działa? Rośliny oddychają, wydzielają wodę przez liście (transpiracja), woda zbiera się na ściankach słoika, spływa z powrotem do ziemi i wraca do korzeni. To zamknięty obieg, który naśladuje naturalny cykl hydrologiczny. Terrarium to przyroda w szkle. Założenie takiego ogrodu wymaga kilku kroków. Najpierw wybierasz szklany pojemnik – Najczęściej jest to duży słoik. Układasz warstwę keramzytu lub żwiru jako drenaż, na to kładziesz węgiel aktywny (zapobiega pleśni), następnie ziemię, obsadzasz rośliny i dekorujesz mchem, kamieniami, korą. Na koniec podlewasz, zamykasz i ustawiasz w miejscu z rozproszonym światłem. Tylko uważaj, żeby nie było za dużo słońca, bo roślinom będzie za gorąco.

Które rośliny nadają się do terrarium? Te, które lubią wilgoć i cień – fitonia, paprocie, mech, niedośpian, peperomia, bluszcz, szparag pierzasty. Bardzo dobrze czują się tu rośliny tropikalne, które w naturalnym środowisku rosną w wilgotnych lasach. Terrarium to mikroogród dla tych, którzy nie mają czasu, ale chcą mieć rośliny. Raz założone wymaga uwagi raz na kilka miesięcy – sprawdzamy, czy nie jest za mokro lub za sucho, ewentualnie przycinamy rośliny, jeśli za bardzo urosną. Poza tym terrarium żyje własnym życiem.

Styczeń to idealny czas na założenie terrarium. Za oknem szaro i zimno, wieczory długie – a tu masz projekt, który zajmie popołudnie i da satysfakcję na lata. Patrzenie na zamknięty ekosystem, który funkcjonuje sam w sobie, to medytacyjne doświadczenie.

Klucze do zimowego mikroogrodu

Najważniejsze dla rozwoju roślin są światło, temperatura i woda. Styczeń pod tym względem to jeden z najtrudniejszych miesięcy dla roślin w domu, bo dni są krótkie, a słońce słabe. Do tego grzejniki na full i suche powietrze. Jak sobie radzić?

Zadbaj o oświetlenie. Najlepsze parapety to te od południa i zachodu – tam pada najwięcej światła. Ustawiaj rośliny blisko szyby, na podwyższeniu, żeby nie zasłaniały ich ramy okienne, myj okna, żeby przepuszczały więcej światła, używaj jasnych, odbijających powierzchni. Parapety północne są najciemniejsze, ale nawet tam można hodować rośliny, jeśli doświetlimy je lampami. LED-y do uprawy roślin to dziś standard. Znajdziesz je w każdym markecie. Nie potrzebujesz drogiego sprzętu – podstawowa lampa LED za kilkadziesiąt złotych wystarczy do małego mikroogrodu.

Ile światła potrzebują rośliny? Zależy od gatunku. Mikrozioła i kiełki radzą sobie przy 4-6 godzinach światła dziennie. Pomidory czy papryka potrzebują 12-14 godzin. Zioła, sukulenty, sałaty są gdzieś pośrodku – 8–10 godzin. Jeśli nie chcesz inwestować w lampy, postaw na rośliny, które radzą sobie w słabszym świetle – mchy, paprocie, niektóre sukulenty. Pamiętaj, że nadmiar światła też może szkodzić – rośliny mogą się przegrzewać, liście mogą żółknąć. Wszystko to kwestia równowagi.

Większość roślin lubi temperatury między 18 a 24 stopniami. W mieszkaniu zimą bywa cieplej – 22-25 stopni – co nie jest problemem, o ile podlewamy je regularnie. Problemem jest suchość powietrza. Grzejniki wysuszają je do poziomu 20–30% wilgotności, a rośliny potrzebują 50–60%. Unikaj więc umieszczania roślin bezpośrednio nad grzejnikami – lepiej postawić je na parapecie, gdzie jest chłodniej, albo na stoliku obok okna.

Możesz zwiększyć wilgotność na kilka sposobów: ustawiać rośliny w grupach (razem tworzą mikroklimat), stawiać doniczki na tackach z wodą i kamykami (woda paruje i nawilża otoczenie), regularnie zraszać liście, używać nawilżacza powietrza.

Dobierz rośliny do warunków, jakie masz w domu, a mikroogród będzie się rozwijać bez problemu. Bo styczeń za oknem może być szary. Ale styczeń w domu, z mikroogrodem, może być zielony.