Najnowszy numer SUKCESU już dostępny 🌞 Sukces po poznańsku to najpopularniejszy magazyn lifestylowy o Poznaniu 🌞  

Organizator:

Nauczyciel Roku spod Poznania pokazuje uczniom, że nauka to coś więcej niż podręcznik

Podziel się

Jego uczniowie programują roboty tak, by jesiotr dotarł na miejsce tarła. Z lekcji biologii wychodzą w teren, by znaleźć drzewa warte ochrony, a na lekcji o otwornicach czytają Szymborską. Tomasz Ordza, nauczyciel biologii, chemii i edukacji zdrowotnej oraz wicedyrektor Szkoły Podstawowej im. Kazimierza Nowaka w Dąbrówce, a jednocześnie świeżo upieczony Nauczyciel Roku, opowiada, jak uczyć poza schematem podręcznika i jaki jego zdaniem powinien być współczesny nauczyciel.

 

ROZMAWIA: Marta Maj

ZDJĘCIA: Archiwum prywatne

 

Wielkie gratulacje z okazji otrzymania nagrody. Jakie emocje towarzyszą Panu w związku z tym, że został Pan Nauczycielem Roku?

Tomasz Ordza: To po pierwsze forma uznania, ale po drugie zobowiązanie do dalszej intensywnej pracy i rozwoju. Zdaję sobie sprawę z wagi tego wyróżnienia. Dzieje się to jednak w trudnym czasie, kiedy szkoły mierzą się z kryzysem bezpieczeństwa. To kładzie cień i skłania do refleksji, co dziś znaczy być nauczycielem, kim on jest. Trzeba więc wyważyć radość i refleksję, a także smutek i bunt wobec tego, co się dzieje.

Kiedy zakiełkowała w Panu myśl, że zostanie nauczycielem?

Dość wcześnie. Już jako dziecko chciałem być nauczycielem. Potem mi się odmieniło i poszedłem na biologię, na specjalność ekologia i zarządzanie zasobami przyrody, myśląc, że będę działał na rzecz przyrody. Podczas studiów wróciłem do pasji nauczania i uznałem, że edukacja ekologiczna to jest to. Równolegle zacząłem studia podyplomowe, które dawały mi kompetencje do pracy w szkole. Ta pasja wzięła się stąd, że zawsze miałem wspaniałych, oddanych nauczycieli. W szkole podstawowej, w gimnazjum w Wyrzysku i w liceum w Tucholi. Gimnazja też były interdyscyplinarne, mieliśmy metodę projektu. Miałem przedmiot „ekologia” wpisany na świadectwo i zajęcia terenowe. Nawet w ferie zimowe chodziliśmy do lasu badać różne struktury. Już jako uczeń widziałem, że ten zawód nie musi być ławkowy, że może być otwarciem na świat.

 

Co jest dziś najtrudniejsze w pracy nauczyciela?

Znam wielu znakomitych nauczycieli, którzy codziennie robią niezwykłe rzeczy, często bez rozgłosu, nagród i kamer. Pracują w małych i dużych szkołach, w środowiskach trudniejszych i łatwiejszych. Szkoła w swojej autonomii powinna budować skuteczne relacje z rodzicami. Jeśli nauczyciele, dyrekcja i wszyscy pracownicy tworzą klimat i kulturę szkoły oraz przestrzegają zasad ustalonych wspólnie z rodzicami, problemy można łatwo rozwiązać. Kłopot zaczyna się, gdy komunikacja się urywa albo odbywa się wyłącznie przez dziennik elektroniczny. Jako wicedyrektor zawsze zachęcam nauczycieli do spotkań z rodzicami, nie tylko na wywiadówkach, ale też na konsultacjach, w rzeczowych, konkretnych rozmowach. Przez bierność, suchość i złe zrozumienie słów w narzędziach elektronicznych rodzi się wiele nieporozumień.

Kim powinien być dziś nauczyciel? Autorytetem, mentorem? Nie można dać sobie wejść na głowę, ale dystans też nie jest kluczem do sukcesu.

Mówię z własnego doświadczenia: nauczyciel nie powinien być żandarmem, który prowadzi uczniów jak po linii. Powinien być przewodnikiem, jak na fresku Rafaela Santiego, mentorem, który dyskutuje, podaje coś w wątpliwość, odpowiada na pytania uczniów. Kryzys relacji młodych z dorosłymi nie dotyczy zresztą tylko szkoły. Wystarczy spojrzeć na relacje rodzinne, w których też zacierają się dawne schematy. Nie mówię, że ma wrócić totalna dyscyplina, wszystko naturalnie ewoluuje. Szkoła musi się zmieniać, a ja jako nauczyciel ciągle muszę się rozwijać. Szkolenia i rady pedagogiczne nie służą odhaczaniu wymogów, tylko podnoszeniu kompetencji.

Powiem to trochę filozoficznie, jako biolog i przyrodnik. Żeby skutecznie dotrzeć do uczniów, nauczyciel powinien mieć coś z różnych minionych epok. Trochę starożytnej dyscypliny i myśli filozoficznej, trochę oświeceniowego krytycyzmu, trochę renesansowej wyobraźni i artyzmu. Do tego dochodzi praca u podstaw. Jestem totalnym pozytywistą i uważam, że to znak rozpoznawczy nauczyciela. Jako przyrodnik widzę też, że nauczyciel nie może być antropocentryczny. 2000 lat wydaje nam się wiecznością, ale wystarczy przeczytać wiersz „Chwila” Szymborskiej i przenieść się do er geologicznych, w których nie było człowieka. Antropocen nie został jeszcze uznany przez geologów, ale faktem jest, że jako gatunek zostawiamy trwały ślad w zapisie geologicznym. Warto pokazać uczniom inną perspektywę.

Największą radością w tym konkursie jest dla mnie to, że doceniono edukację ekologiczną, klimatyczną i prośrodowiskową. Chodzi o projekty oparte na działaniu w terenie, ogród hydroponiczny, ochronę gatunków, rozmowy o chomiku europejskim, krytycznie zagrożonym w Polsce. Chcę pokazywać uczniom, że różnorodność i piękno są siłą, bo po czasach wymierań następuje ekspansja bioróżnorodności. Dlatego szkoła nie może być monolitem. Nie da się do niej przykładać jednej miary. Musi mieć autonomię, żeby w granicach prawa dostosować zasady do społeczności.

 

Czy to nie brzmi trochę idyllicznie? W rzeczywistości są sprawdziany i program nauczania, trzeba omówić budowę komórki, a na wspomniane rzeczy brakuje czasu.

Budowa komórki jest bardzo ważna i absolutnie jej nie umniejszam. Nie pracuję w oderwaniu od systemu. Mam godzinę biologii w piątej klasie i godzinę w szóstej. Ale nauczyciel nie może być zakładnikiem podręcznika. Realizujemy podstawę programową, nie podręcznik. Dział o ochronie środowiska zrealizowaliśmy kilka lat temu tak, że uczniowie w badaniach terenowych rozpoznali drzewa, które mogły zostać pomnikami przyrody. Napisali zgłoszenie do Rady Gminy przy wsparciu sołectwa i rodziców, złożyli petycję i pomnik przyrody powstał. Edukacja środowiskowa to sprawczość. To od nas, nauczycieli, zależy, jak zrealizujemy to, co zapisano w prawie. Mamy swobodę, możemy pisać autorskie programy.

Nauczyciel musi być rzemieślnikiem i zachęcać uczniów do odkrywania wiedzy. Lekcja nie może być fajerwerkiem, w którym zmienia się kolor, a uczeń nie wie, dlaczego. Najpierw potrzebna jest podstawowa wiedza ogólnokształcąca, a dopiero potem działania interdyscyplinarne. Tu ważna jest rola liderów oświatowych, którzy muszą dać nauczycielom przestrzeń do takiej pracy. Osiemnaście godzin przy tablicy to nie wszystko, mamy też inne obowiązki, ale takie działania można wliczyć w czas pracy. Nauczyciele powinni jak najczęściej ze sobą współpracować. Wtedy uczeń odkrywa, że biolog wie coś z historii, a polonistka zna budowę komórki. Albo że na lekcji o protistach można omawiać wiersz Szymborskiej o otwornicach, bo przecież to ewolucja w słowie. Dlatego każdy nauczyciel musi być rzemieślnikiem, ale powinien być też artystą.

Czego brakuje dziś polskiej szkole? Co wymaga jak najszybszej poprawy?

Przede wszystkim zaufania do kompetencji nauczycieli. Dziś łatwo podważyć pewne informacje czy metody, bo jest ChatGPT, który „wie więcej niż my wszyscy”. Ale to nauczyciele wiedzą, jak wyłapać konteksty. Szkoła potrzebuje zaufania społecznego, stabilizujących decyzji politycznych i odwagi podszytej kreatywnością przy wprowadzaniu zmian proponowanych w kolejnych reformach. Kwestią wymagającą zastanowienia jest też liczebność klas. Przy jednym nauczycielu na zajęciach terenowych albo w laboratorium jest bardzo trudno. Spotykam się z nauczycielami z całego świata i dowiaduję się na przykład, że w Kanadzie na lekcjach chemii i biologii są laboranci, a siatki godzin wyglądają inaczej. Warto patrzeć na rozwiązania, które już gdzieś działają. Niemniej jednak, porównując nasze realia z realiami szkół z innych krajów, uważam, że polska szkoła już jest w naprawdę dobrym miejscu.

 

A czy Pańskim zdaniem zakaz używania telefonów w szkołach to dobra decyzja?

W szkole w Dąbrówce, w której pracuję, zakaz obowiązuje od wielu lat. To dobra droga, bo uczniowie mają się socjalizować twarzą w twarz, a szkoła jest miejscem, gdzie nabywa się też kompetencje miękkie. Jeśli rodzice pozwalają na telefon w domu, proszę bardzo. Z kolei jeśli nauczyciel wymaga pracy ze sprzętem, szkoła powinna go zapewnić: laptopy w pracowni informatycznej, a we współpracy z radą rodziców tablety. U nas można wypożyczyć iPady i tablety. To ważne, bo różnice w sprzęcie rodzą konflikty między uczniami. Rolą organu prowadzącego jest wsparcie i wyrównanie możliwości i zadbanie o ucznia zagrożonego wykluczeniem cyfrowym, tak jak podczas pandemii, kiedy szkoły wypożyczały komputery.

Widać, że jest Pan spełniony w swojej pracy. Czy droga do tego była łatwa?

Nie zawsze. Były to lata wyrzeczeń i pracy projektowej na platformie eTwinning, szukania partnerów, projektów, dofinansowań. Trudno być pojedynczą łódką, która płynie pod prąd. Fajnie mieć osoby, które też to poczują. U nas się udało. Mamy zespół i ludzi, którzy mniej lub bardziej włączają się w działania projektowe.

Opowie Pan o projekcie z neuronami?

W minionym roku uczniowie poznawali budowę układu nerwowego. We wrześniu wyszliśmy od neuronów, które uczniowie w różnych krajach tworzyli na lekcjach plastyki. Wysyłaliśmy je sobie nawzajem, a na koniec roku, kiedy szkoła obchodziła 80-lecie, powstała sieć neuronalna z neuronów z różnych krajów. Były one też wystawione w Instytucie Chemii Bioorganicznej PAN w Poznaniu.

Chcę przez to pokazać, że czasem trzeba wyjść poza schemat własnego przedmiotu, a sztuka może być świetnym narzędziem poznawania nauki. Jeśli uczeń coś zrobi samodzielnie, tym lepiej zapamięta nazwę. Uczniowie uzdolnieni artystycznie czują się docenieni. Nie muszą uwielbiać pisać reakcji chemicznych, ale gdy usłyszą od nauczyciela, że świetnie zrobili mapę myśli albo przedstawili proces w postaci rysunku, to wzmacnia ich motywację.

A co, gdy nauczyciel wkłada serce w projekt, a uczniowie mówią: „To nas nie interesuje”? Motywacja to dziś duży problem.

Wtedy odwracam kota ogonem. Na koniec każdego projektu robimy ankietę dla uczniów i nauczycieli. Dla starszych klas jest ona po angielsku, bo biorą w niej udział także uczniowie z zagranicy. Oprócz odpowiedzi na pytania o to, co im się podobało, czego chcieliby więcej i jakie aktywności polubili, wskazują temat kolejnego projektu. Jeśli wybierają kosmos, to budujemy rakiety, a nasz ogród hydroponiczny świetnie się wpisuje, bo taki ogród jest też na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Dwa lata temu zamieniliśmy klasę w przestrzeń kosmiczną, a w drugim semestrze zeszliśmy w głąb oceanu. W kolejnym roku wybraliśmy zdrowie człowieka i układ nerwowy.

Zawsze da się tak zainteresować uczniów?

Nauczyciel lubi być aktorem w spektaklu lekcji, ale musimy podzielić się tym aktorstwem z uczniami i pozwolić im być uczestnikami aktywnej lekcji. Nawet przy jednej godzinie biologii tygodniowo, na przykład na lekcji o różnorodności mięczaków, mogę zastosować formę, która zaktywizuje uczniów. Jeśli widzę, że im się podoba, powtarzam ją co jakiś czas. To utrwala pewien mechanizm i potem jest łatwiej.

Współpracuję z Wydziałem Biologii UAM, gdzie zostałem zaproszony do współtworzenia nowoczesnego modułu dla przyszłych nauczycieli, a nasza szkoła jest placówką partnerską dla uczelni. Studenci przychodzą do nas do szkoły i realizują pierwsze w życiu projekty z uczniami. Często mówią, że dziękują za możliwość zrobienia czegoś, co nie wynika wprost z podstawy programowej. Znaleźli konteksty z różnych przedmiotów, połączyli je z biologią i mają piękny efekt swojej pracy. Młodzi nauczyciele też muszą poczuć, że nie są zakładnikami podręcznika. Przygotowują świetne materiały dydaktyczne, z których potem korzystam, a uczniowie je lubią. Na przykład zakodowaliśmy trasę ozobotów dla migracji jesiotra. Dzieci programowały małe roboty tak, żeby jesiotr dotarł cały na miejsce tarła.

Nie twierdzę, że tak musi wyglądać każda lekcja. Ważne jest też, żeby metody projektu nie stosowało jednocześnie pięciu czy sześciu nauczycieli, bo uczniowie będą wykończeni. To dla nich bardzo obciążająca praca. Można jako grono pedagogiczne zaproponować działania, które obejmą kilka przedmiotów.

Na koniec: czego Panu życzyć?

Niesłabnącej kreatywności. I wiary w ludzi.