Najnowszy numer SUKCESU już dostępny 🌞 Sukces po poznańsku to najpopularniejszy magazyn lifestylowy o Poznaniu 🌞  

Organizator:

Poznań ma swoich mistrzów. Warto odkryć ich na nowo

Podziel się

Rzeźba, którą mijamy podczas spaceru. Plakaty, które zmieniły sposób myślenia o grafice. I tysiące prac, które dopiero teraz możemy oglądać jako część większej opowieści. Muzeum Narodowe w Poznaniu przypomina o artystach związanych z miastem i pokazuje, że odkrywanie sztuki wcale nie musi zaczynać się od wielkich nazwisk. Czasem wystarczy uważniej spojrzeć na to, co od dawna mamy wokół siebie.

 

TEKST i ZDJĘCIA: Elżbieta Podolska

 

Anna Krzymańska. Czy znamy autorkę pawia?

Przy Alei Niepodległości stoi rzeźba pawia z siedzącą na nim postacią. Dla jednych to po prostu znajomy element parkowego krajobrazu, dla innych punkt orientacyjny podczas spaceru. Ale czy wszyscy wiedzą, kto jest autorką tej pracy? To dzieło Anny Krzymańskiej (1932–2021), poznańskiej rzeźbiarki i medalierki, której twórczość Muzeum Narodowe w Poznaniu przypomina na wystawie „Anna Krzymańska. Medale i plakiety”.

To dobry początek spotkania ze sztuką. Nie trzeba znać historii medalierstwa ani mieć za sobą lektury podręczników. Wystarczy skojarzyć rzeźbę, którą widywało się od lat, i dowiedzieć się czegoś o osobie, która ją stworzyła. Nagle dobrze znane miejsce nabiera nowego znaczenia.
Krzymańska przez całe życie była związana z Poznaniem. Tworzyła medale, plakiety, pomniki, rzeźby plenerowe i kameralne formy rzeźbiarskie. Brała udział w ponad dwustu wystawach w kraju i za granicą, a jej realizacje na trwałe wpisały się w przestrzeń miasta. Mimo to jej nazwisko nie jest dziś tak powszechnie rozpoznawalne, jak mogłaby sugerować skala dorobku.

Właśnie dlatego wystawa w Muzeum Sztuk Użytkowych w Zamku Królewskim w Poznaniu jest czymś więcej niż prezentacją interesującej kolekcji. To okazja, by poznać artystkę na nowo i przekonać się, że historia sztuki miasta nie kończy się na kilku najbardziej znanych nazwiskach.

 

Sztuka, którą spotykamy na spacerze

– Jednym z podstawowych obowiązków Muzeum Narodowego w Poznaniu jest troska o dziedzictwo kultury stworzone przez poznańskich artystów – podkreślał Tomasz Łęcki, dyrektor muzeum, podczas prezentacji wystawy. To zdanie dobrze oddaje sens przypominania twórczości Anny Krzymańskiej. Jej prace są obecne w miejskiej przestrzeni, towarzyszą mieszkańcom w codziennych sytuacjach, ale nie zawsze idzie za tym znajomość nazwiska autorki. Muzeum chce połączyć te dwa światy: dzieła, które znamy z widzenia, i historie, których często jeszcze nie znamy.

Dyrektor zwracał uwagę, że warto zainteresować Poznaniaków artystami, których twórczość pozostaje blisko nich – w parkach, na osiedlach i w miejscach, które mijają w drodze do pracy czy podczas weekendowych spacerów. Nie chodzi przy tym wyłącznie o wąskie grono miłośników medalierstwa. Stawką jest szersza wiedza o kulturze miasta i ludziach, którzy współtworzyli jego wizualną tożsamość. To podejście ma w sobie coś bardzo bliskiego codziennemu doświadczeniu. Zwykle łatwiej rozpoznać rzeźbę niż nazwisko jej autora. Łatwiej zapamiętać kształt niż historię jego powstania. Wystawa pozwala odwrócić tę proporcję i przypomnieć, że za dziełem stoją konkretna osoba, jej wyobraźnia, warsztat i lata pracy.

 

Mała forma, wielkie emocje

Na ekspozycji zgromadzono ponad 250 obiektów: medale i plakiety odlewane w brązie, modele gipsowe, projekty rysunkowe oraz pięć wolnostojących rzeźb ze zbiorów Galerii Sztuki Współczesnej Muzeum Narodowego w Poznaniu. – Medal czy plakieta to forma niewielka, ale wymagająca. Nie ma tu miejsca na przypadkowy gest ani niepotrzebny szczegół. Każdy element kompozycji musi pracować na znaczenie całości. Krzymańska potrafiła zamykać w takich formach emocje, obserwacje i rozbudowane myśli, tworząc prace zarówno subtelne i liryczne, jak i mocniejsze, bardziej dramatyczne – mówi dr Witold Garbaczewski, kurator wystawy. – Różnorodność jej dorobku jest jednym z ciekawszych punktów spotkania z artystką. W jej twórczości nie ma jednego tonu ani jednego sposobu opowiadania. Poszczególne prace pokazują różne zainteresowania i sposoby patrzenia na świat, a niewielki format wcale nie ogranicza ich siły wyrazu.

Ekspozycja pozwala zobaczyć również to, co zwykle pozostaje poza polem widzenia odbiorcy: etapy powstawania dzieła. Modele gipsowe i rysunki odsłaniają drogę od pierwszej koncepcji do ostatecznej formy. Niektóre projekty nigdy nie doczekały się realizacji, ale także one są ważną częścią opowieści o artystce. Pokazują pomysły, które rozważała, rozwiązania, które testowała, i możliwości, z których ostatecznie zrezygnowała.

Przygotowania do wystawy przyniosły ponadto nowe materiały dokumentujące jej działalność. Udało się pozyskać ponad 300 eksponatów od rodziny artystki, które poszerzają wiedzę o Krzymańskiej i pozwalają dokładniej przyjrzeć się jej warsztatowi. Każdy taki materiał pomaga lepiej zrozumieć dzieła, które już znamy, i odkrywać te, które dotąd pozostawały na marginesie naszej wiedzy.

 

Po wystawie spojrzymy na Poznań inaczej

Wartość takich ekspozycji nie kończy się na muzealnych salach. W przypadku Anny Krzymańskiej wizyta może być początkiem zupełnie nowego spojrzenia na miasto.

Po obejrzeniu medali, plakiet i rzeźb można wrócić do miejsc, w których artystka pozostawiła swoje prace. Zatrzymać się przy rzeźbie pawia przy Alei Niepodległości, zwrócić uwagę na formy obecne w przestrzeni osiedli, poszukać kolejnych realizacji. To trochę tak, jakby do dobrze znanej mapy Poznania dorysować nową warstwę – z nazwiskami, historiami i artystycznymi tropami.

W tym sensie przypominanie Krzymańskiej jest czymś więcej niż uzupełnianiem biografii o kolejne daty i fakty. To budowanie więzi z miejscem, w którym żyjemy. Sztuka przestaje być odległą dziedziną, dostępną jedynie osobom szczególnie zainteresowanym historią kultury. Staje się częścią codzienności, którą można odkrywać na nowo.

Muzeum Narodowe w Poznaniu pokazuje przy tym, że troska o dziedzictwo nie polega wyłącznie na przechowywaniu obiektów. Równie ważne jest opowiadanie ich historii, prowadzenie badań, pozyskiwanie nowych materiałów i tworzenie okazji do spotkania z twórcami, których dorobek zasługuje na większą uwagę. Anna Krzymańska jest przykładem artystki, którą warto przypomnieć właśnie w ten sposób: przez dzieła, konkretne miejsca i możliwość bezpośredniego spotkania z jej twórczością.

 

Poznańskie związki, światowa kariera

Roman Cieślewicz (1930–1996) to artysta, którego nazwisko znacznie mocniej niż w lokalnej pamięci obecne jest w historii polskiego i europejskiego projektowania graficznego. Grafik, plakacista, twórca fotomontaży i kolaży potrafił zmienić plakat w samodzielną wypowiedź artystyczną. Jego prace przyciągały uwagę, zaskakiwały i prowokowały do interpretacji.

Urodził się we Lwowie, studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a w 1963 roku wyjechał do Francji. Paryż stał się miejscem drugiej części jego życia i ważnym etapem międzynarodowej kariery. Współpracował z czasopismami, wydawnictwami i instytucjami kultury, a jego prace publikowano między innymi w „Vogue’u” i „Elle”.

Ale historia Cieślewicza nie kończy się na Paryżu. Pierwsza część jego drogi twórczej rozwijała się w Polsce, a poznańska kolekcja pozwala dziś spojrzeć na jego dorobek z wyjątkowo szerokiej perspektywy. Muzeum Narodowe w Poznaniu posiada 1745 obiektów związanych z artystą – zbiór określany jako największa i najbardziej różnorodna kolekcja jego prac na świecie.
To ważny powód, by o Cieślewiczu opowiadać również z Poznania. Miasto nie jest tu jedynie punktem na mapie instytucji przechowujących jego dzieła. Jest miejscem, w którym zgromadzono ogromny zasób pozwalający badać, porównywać i na nowo interpretować jego twórczość.

 

 

Plakat to dopiero początek

Cieślewicz potrafił sprawić, że plakat stawał się czymś znacznie więcej niż zapowiedzią filmu czy wydarzenia. Nie ograniczał się do przekazywania informacji. Przetwarzał obrazy, zestawiał ze sobą różne porządki i budował kompozycje, które uruchamiały skojarzenia, niekiedy zaskakujące, a czasem wręcz niepokojące.

Dobrym przykładem jest jego plakat do filmu Alfreda Hitchcocka „Zawrót głowy” („Vertigo”). To praca, w której obraz nie sprowadza się do ilustracji fabuły. Staje się autonomicznym komunikatem, wciągającym odbiorcę w grę znaczeń.

– Artysta tworzył również fotomontaże, kolaże, ilustracje i projekty typograficzne. Raz budował kompozycje pełne odniesień do historii sztuki i kultury, innym razem sprowadzał przekaz niemal do znaku. Ta różnorodność sprawia, że trudno zamknąć jego twórczość w jednej definicji.
Dlatego szczególnie interesujące jest oglądanie prac Cieślewicza nie pojedynczo, ale w zestawieniach. Dopiero wtedy widać powracające motywy, podobieństwa między odległymi realizacjami i sposoby, w jakie artysta rozwijał własny język wizualny – mówi Anna Grabowska-Konwent, historyczka sztuki, kustosz i kuratorka Galerii Plakatu i Projektowania Graficznego MNP, odpowiedzialna za przygotowanie katalogu. – Właśnie taką możliwość daje internetowy katalog raisonné przygotowany przez Muzeum Narodowe w Poznaniu. To projekt, który pozwala wyjść poza najbardziej znane plakaty i zobaczyć znacznie szerszy obraz twórczości artysty.

 

Ponad trzy tysiące prac w jednym katalogu

Początkowo rozważano wydanie katalogu w tradycyjnej, książkowej formie. Szybko okazało się jednak, że przy takiej liczbie obiektów drukowana publikacja nie pozwoliłaby w pełni pokazać powiązań między pracami.

– Kiedy zobaczyłam ogromną liczbę prac i motywów, które się ze sobą łączą, korespondują i powracają, pomyślałam, że najwspanialszym rozwiązaniem byłoby pokazanie, jak te motywy ikonograficzne i tematyczne się koncentrują. Dobrze skonstruowany katalog internetowy daje taką możliwość – mówi Anna Grabowska-Konwent, kuratorka Muzeum Narodowego w Poznaniu.

Inspiracją do rozwijania koncepcji była między innymi wizyta badawcza we Francji w 2014 roku. Bezpośredni kontakt z dużą liczbą prac i możliwość obserwowania ich wzajemnych relacji uświadomiły kuratorce, że katalog powinien być czymś więcej niż uporządkowanym spisem dzieł.
Tak powstał internetowy katalog raisonné, czyli naukowe opracowanie dokumentujące dorobek artysty. W przypadku Cieślewicza obejmuje ponad trzy tysiące prac. Cyfrowa forma pozwala wyszukiwać konkretne obiekty, porównywać realizacje z różnych okresów i odkrywać motywy, które powracają w odmiennych kontekstach.

To przedsięwzięcie o wyjątkowej skali, należące do pionierskich projektów tego rodzaju w Polsce – jeden z pierwszych, a być może pierwszy tak rozbudowany katalog raisonné polskiego artysty udostępniony w tej formie. Jego znaczenie nie sprowadza się jednak do nowoczesnej technologii. Najważniejsze jest to, że ogromny zasób dzieł i wiedzy staje się dostępny dla odbiorców, którzy mogą poznawać go we własnym tempie.

Katalog zawiera także informacje biograficzne, esej poświęcony twórczości Cieślewicza, historię poznańskiej kolekcji, wykazy wystaw i nagród oraz obszerną bibliografię. Jest więc narzędziem zarówno dla historyków sztuki, projektantów i badaczy, jak i dla osób, które dopiero zaczynają poznawać artystę.

Można potraktować go jak mapę rozległego świata wizualnego. Zaczynamy od jednego plakatu, przechodzimy do kolejnego, zauważamy podobieństwo, szukamy źródła motywu. I nagle okazuje się, że pojedyncza praca jest tylko początkiem znacznie większej opowieści.

Kolekcja, która wciąż się rozwija

Prace nad katalogiem przyniosły również wymierne efekty dla poznańskich zbiorów. Kolekcja Muzeum Narodowego w Poznaniu wzbogaciła się o 710 obiektów związanych z Cieślewiczem: projekty plakatów, ilustracje, fotomontaże, kolaże i szkice warsztatowe. Zakup 242 prac był możliwy dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a kolejne 468 obiektów przekazała w darze Chantal Petit Cieslewicz.

To znacznie więcej niż imponujący przyrost liczby obiektów. Każdy szkic, projekt czy fotomontaż pozwala lepiej zrozumieć warsztat artysty i prześledzić, jak rozwijały się jego pomysły. Prace, które wcześniej funkcjonowały osobno, można zestawiać i odczytywać na nowo. Pojawiają się nowe tropy, skojarzenia i pytania.

Właśnie na tym polega siła dobrze prowadzonej kolekcji. Nie jest ona zamkniętym zbiorem, który raz opisany nie wymaga już dalszej pracy. Rozwija się wraz z nowymi nabytkami, badaniami i odkryciami. A rezultaty tej pracy mogą służyć nie tylko specjalistom, lecz także każdemu, kto chce lepiej poznać sztukę.

Projekt katalogu realizowano w latach 2022–2024. Choć początkowo planowano publikację drukowaną, ostatecznie zdecydowano się na formę internetową. W przypadku tak rozbudowanego materiału okazała się ona rozwiązaniem dającym znacznie większe możliwości wyszukiwania i porównywania prac. To przykład, jak cyfrowe narzędzia mogą otwierać dostęp do dziedzictwa, które wcześniej wymagało specjalistycznej wiedzy i bezpośredniego kontaktu z archiwami czy kolekcjami. Dziś można zacząć od zwykłej ciekawości i samodzielnie podążać za kolejnymi odkryciami.

 

Dwie historie, jedna poznańska opowieść

Anna Krzymańska i Roman Cieślewicz reprezentują odmienne światy artystyczne. Ona tworzyła medale, plakiety i rzeźby, które stały się częścią miejskiej codzienności. On rozwijał język grafiki, który przekroczył granice kraju i zdobył uznanie międzynarodowego środowiska artystycznego.
Łączy ich jednak coś ważnego: oboje pokazują, że do sztuki warto wracać, a dziedzictwo nie jest czymś raz na zawsze opisanym. Można odnajdywać nieznane projekty, uzupełniać wiedzę o artystach, odkrywać powiązania między pracami i przywracać pamięć o twórcach, którzy zasługują na miejsce w zbiorowej świadomości.

Muzeum Narodowe w Poznaniu robi to na dwa sposoby. Zaprasza na wystawę, która pozwala lepiej poznać artystkę związaną z miastem i jej prace obecne w przestrzeni publicznej. Jednocześnie udostępnia cyfrowe narzędzie, dzięki któremu można zanurzyć się w ogromnym dorobku grafika o światowej renomie.

W obu przypadkach chodzi o to samo: nie tylko zachować dzieła, ale też sprawić, by były oglądane, rozumiane i odkrywane przez kolejne pokolenia.

Czasem wystarczy zatrzymać się przy rzeźbie, której autora dotąd nie znaliśmy. Innym razem – wejść do muzeum albo otworzyć katalog internetowy i przekonać się, że za jednym obrazem kryją się setki kolejnych prac, pomysłów i artystycznych tropów.

Poznań ma swoich mistrzów. Warto poznać ich bliżej.

 

„Anna Krzymańska. Medale i plakiety”

  • Termin: 25 września 2026 – 10 stycznia 2027
  • Miejsce: Muzeum Sztuk Użytkowych w Zamku Królewskim w Poznaniu, ul. Góra Przemysła 1
  • Bilety: 20 zł – normalny, 13 zł – ulgowy, 1 zł – dla osób w wieku 8–26 lat

Roman Cieślewicz

Katalog online: dostępny na stronie internetowej Muzeum Narodowego w Poznaniu; warto wyszukać „Roman Cieślewicz. Katalog raisonné”.