Pod czułym spojrzeniem matki
Maj jest miesiącem, który od pierwszych dni angażuje nas ważnymi świętami i rocznicami. Mimo że wiążą się one z wydarzeniami sprzed wielu dekad, a nawet wieków, wciąż wzbudzają silne emocje i rodzą kontrowersje. Jest jednak majowe święto, które łączy wszystkich, niezależnie od politycznych opcji i poglądów – Dzień Matki. Z jego okazji zapraszam na spacer (jeśli to możliwe – z mamą) na Łęgi Dębińskie i dalej nad Wartę. Jego początkiem niech będzie rzeźba „Macierzyństwo” Edwarda Haupta, górująca nad ogrodem francuskim rozpościerającym się przed Dziecińcem pod Słońcem.
TEKST i ZDJĘCIE: dr Paweł Cieliczko
Powstanie rzeźby „Macierzyństwo” wiąże się z wielkim projektem modernizacyjnym Cyryla Ratajskiego, który pragnął przekształcić Poznań – prowincjonalne, garnizonowe, pruskie miasto – w nowoczesną, polską metropolię. Jego wizja była kompleksowa: zakładała nie tylko zorganizowanie targów, budowę nowych zakładów przemysłowych, rozwijanie sieci drogowej i infrastruktury miejskiej, ale także stworzenie warunków do komfortowego życia w mieście.
Dzieciniec pod Słońcem był dowodem wagi, jaką ówczesne władze miejskie przykładały do zorganizowania opieki nad najmłodszymi mieszkańcami miasta, by ulżyć choć trochę trudom wychowawczym, z jakimi mierzą się co dzień ich matki. Był on pierwszym ogrodem jordanowskim na terenie Poznania, stworzonym z wielkim rozmachem w latach 1927–1928 na Łęgach Dębińskich, w rejonie Drogi Dębińskiej i ul. Bielniki. Kompleks zaprojektował Sylwester Pajzderski, a zespół pawilonów – Jerzy Tuszowski. Założenie miało charakter dworkowy; centralnym obiektem był budynek ochronki, połączony kolumnowymi podcieniami z mniejszymi obiektami. Przed nimi rozciągał się rozległy ogród francuski, w którego centralnym punkcie umieszczona została rzeźba „Macierzyństwo”.
Fundatorem rzeźby był prezydent Cyryl Ratajski, który jej wykonanie powierzył poznańskiemu artyście Edwardowi Hauptowi. Nawiązuje ona do popularnych przedstawień pomnikowych upamiętniających władców czy dowódców wojskowych, gdzie naroża cokołu flankowane są przez cztery postaci, a szczyt wieńczy osoba zasługująca na szczególne uwielbienie. Pomnika na Łęgach Dębińskich nie flankują jednak postaci generałów, ale rozbrykanych małych chłopców, natomiast jego zwieńczeniem nie jest postać króla czy feldmarszałka, ale… matki. W tej klasycznej formie pomnikowej zawarty został więc zupełnie nowy przekaz. Pomnik nie honorował władców z ich dworską celebrą, ale skromną, bezimienną matkę; nie doceniał generałów wysyłających na front tysiące młodych ludzi, ale matki, które wydają na świat i wychowują dzieci, by żyły i pracowały dla pokoju. To był bardzo nowoczesny, bardzo pokojowy i bardzo humanistyczny przekaz.
Rzeźba „Macierzyństwo”, podobnie zresztą jak cały Dzieciniec pod Słońcem, została zniszczona przez okupantów podczas II wojny światowej. Po wojnie budynki odtworzono w mocno zubożonej formie, natomiast sama rzeźba została zrekonstruowana przez jej autora, Edwarda Haupta. W 1988 roku – ze względu na liczne uszkodzenia i konieczność jej odnowienia – została przeniesiona na dziedziniec Urzędu Miejskiego przy Placu Kolegiackim. Co ciekawe, rzeźba stała już tam wcześniej, w latach dwudziestych XX wieku, zanim została przeniesiona na Wildę.
Gdy rzeźba „Macierzyństwo” przeszła renowację, nie powróciła jednak na Łęgi Dębińskie, lecz pozostała na dziedzińcu Urzędu Miejskiego. Dyrektor Młodzieżowego Domu Kultury nr 1, funkcjonującego w obiektach Dziecińca pod Słońcem, wielokrotnie apelował o zwrot jego placówce zabranego pomnika. Przez długi czas spotykał się jednak z odmową, motywowaną faktem, że otoczenie, w jakim miałaby stać rzeźba, jest mało estetyczne, a dyrekcja MDK nr 1 nie jest w stanie zapewnić pomnikowi bezpieczeństwa. Rozważano nawet wykonanie kopii rzeźby i przekazanie jej wildeckiej placówce.
Ostatecznie dzięki petycjom oraz kampanii prasowej w lokalnych gazetach, władze miejskie podjęły decyzję o przeniesieniu pomnika z powrotem na teren Dziecińca pod Słońcem. Jego ponowne odsłonięcie nastąpiło 31 maja 2003 roku, kilka dni po Dniu Matki, a w przeddzień Dnia Dziecka. Stało się ono najważniejszym punktem wielkiego festynu, który tego dnia odbywał się na Łęgach Dębińskich i miało szczególną oprawę. Dzieci z rodzicami i dziadkami od godziny 14.15 gromadziły się na Rynku Wildeckim, a o 15.00 wyruszył wielki przemarsz dzieci w gazetowych czapeczkach, prowadzony przez Grodziską Orkiestrę Dętą oraz bawiącego publiczność klauna; o godzinie 16.00 odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika.
Wspaniałe domknięcie historii tego pięknego pomnika nastąpiło na początku lat dwudziestych XXI wieku, kiedy przeprowadzono kompleksową rewitalizację budynków i terenów zielonych Dziecińca pod Słońcem, przywracając im pierwotny wygląd i blask. Odrestaurowany został wówczas także pomnik „Macierzyństwo”, którego bohaterka przygląda się odtąd dzieciom bawiącym się na rozległych terenach zielonych rozciągających się wzdłuż Warty.
Naprawdę warto ją odwiedzić – i nie tylko z okazji Dnia Matki.