Najnowszy numer SUKCESU już dostępny 🌞 Sukces po poznańsku to najpopularniejszy magazyn lifestylowy o Poznaniu 🌞  

Organizator:

Zakręty, które mijamy codziennie

Podziel się

Są w Poznaniu ulice, które prowadzą inaczej niż wszystkie. Szerokie, obsadzone drzewami, biegną łagodnym łukiem zamiast prosto. Stoją przy nich kamienice, dla których warto zadrzeć głowę, a nieopodal rozciągają się parki, gdzie ludzie siadają na trawie, jakby było to najnaturalniejsze miejsce na świecie.

 

TEKST: Małgorzata Jóźwicka

ZDJĘCIA: ze zbiorów Romana Trojanowicza / CYRYL

 

Chodzę tędy od lat. Najpierw bez zastanowienia, potem coraz uważniej, aż wreszcie z pytaniem, które nie dawało mi spokoju: dlaczego akurat ta część miasta tak wygląda? Skąd tyle przestrzeni w mieście, które gdzie indziej tak jej skąpi? Kto wytyczył te ulice? Czy te wzniesienia usypała natura, czy człowiek? Kto tu mieszkał sto lat temu i czy wiedział, że chodzi po czyimś zamyśle, wpisanym na stałe w tkankę miasta?

Miasto w pierścieniu

Odpowiedź okazała się mniej sielankowa niż przypuszczałam. Przez ponad siedemdziesiąt lat Poznań był twierdzą. Pierścień fortyfikacji, wznoszony przez władze pruskie od 1828 roku, ściskał miasto tak ciasno, że brakowało miejsca na domy, szkoły i drzewa. Przedmieścia – Wilda, Łazarz, Jeżyce – zostawały za wałami, jakby należały do innego świata. Twierdza miała bronić granicy z Rosją, ale też przypominać Polakom w Poznaniu i w całej Wielkopolsce, kto tu rządzi.

Gdy na początku XX wieku umocnienia zaczęto rozbierać, uwolnionych terenów nie zabudowano byle czym. Powstała przemyślana kompozycja. Jej autorem był Hermann Joseph Stübben, jeden z najwybitniejszych niemieckich urbanistów swoich czasów. Wcześniej, w Kolonii, zamienił pierścień fortyfikacji w pierścień ulic. Plan dla Poznania opracował jeszcze w Kolonii, w styczniu 1903 roku. W marcu 1904 roku cesarz powołał Królewską Komisję Rozbudowy Poznania, a na jej czele stanął właśnie Stübben.

Nowa arteria nie biegnie po linii prostej, lecz łagodnym łukiem dopasowanym do terenu, który powtarza zarys dawnych umocnień. W jednym z fachowych opracowań przeczytałam, że miała być oglądana w ruchu: przechodzień, idąc, odkrywa kolejne gmachy w coraz to nowych ujęciach. Od tamtej pory idę tą ulicą trochę inaczej. Stübben stworzył coś na kształt utworu, który wykonuje się krokami. Wykonujemy go codziennie, nawet o tym nie wiedząc. Łuki, które mijamy w drodze do pracy, są śladem dawnych wałów.

Fot. arch. Rozbiórka Bramy Berlińskiej, pocztówka z serii „Posener Ereignisse”, ze zbiorów Romana Trojanowicza / CYRYL

 

Kto pyta

W tym miejscu powinnam powiedzieć, kim jestem, bo nie jest to tekst historyka. Wraz z mężem, Marcinem Jóźwickim, od ponad dwudziestu lat prowadzimy biuro rachunkowe Jóźwicki & Partners. Od początku ważne były dla nas wartości, na których zbudowaliśmy firmę: szacunek dla ludzi i otoczenia, odpowiedzialność, empatia rozumiana szeroko – także wobec miejsca, w którym się pracuje. Od kilku lat nasze biuro mieści się przy ulicy Feliksa Nowowiejskiego 55, w pięknie odrestaurowanej kamienicy. Dopiero szukając odpowiedzi na swoje pytania, dowiedziałam się, że budynek stoi w obrębie zespołu urbanistyczno-architektonicznego zwanego Ringiem Stübbena, wpisanego do rejestru zabytków w 1985 roku.

Niemal codziennie przemierzam aleję Wielkopolską i mijam „Willę wśród róż” – dom, w którym Feliks Nowowiejski mieszkał i w którym zmarł. Kiedy zobaczyłam na mapie, że ulica nazwana imieniem kompozytora prowadzi, przez ulicę Pułaskiego, prosto do alei, przy której stoi jego dom, ciekawość przestała być zwykłą ciekawością. Stała się tematem, który chciałam zgłębić. Historia nie jest czymś, co się skończyło. Wciąż tu jest, pod naszymi stopami. Wystarczy jedno pytanie, by wyobraźnia zaczęła podsuwać obrazy sprzed stu lat.

Osoba, która nauczyła mnie pamiętać

Mam szczęście znać panią Elżbietę Kaźmierską – nauczycielkę historii, autorkę książek biograficznych i wspomnieniowych, a przy tym wspaniałą wychowawczynię naszego syna. To ona zaszczepiła we mnie wrażliwość na pamięć o ludziach i miejscach. Pamiętam „wieczory z historią”, które organizowałyśmy razem, kiedy nasz syn chodził do szkoły. Zapraszałyśmy na nie rodziców i angażowałyśmy młodzież. Pamiętam pierwszą książkę pani Elżbiety, „Opowiem Ci o wojnie. Wspomnienia świadków II wojny światowej” i spotkanie autorskie, na które zaprosiłyśmy jej bohaterów i bohaterki. Tamtego wieczoru starsi ludzie mówili o rzeczach, które przez pół wieku powierzali co najwyżej najbliższym. Mówili z przejęciem, ze wzruszeniem, czasem urywali w pół zdania. Nie zapomnę tej chwili.

Od marzenia do projektu

Znajomość z panią Elżbietą pozwoliła mi dość odważnie zamarzyć o wystawie. Pomógł też Karol Pawełek, dyrektor kreatywny YOS Studio. Przy okazji zupełnie biznesowych rozmów pokazywał mi wystawy, nad którymi pracował, i to, co wydawało się fantazją, zaczęło wyglądać na przedsięwzięcie możliwe do zrealizowania. Potem przyszły miesiące lektury: opracowania naukowe, roczniki, dawne plany miasta i książki zamawiane w antykwariatach, bo od dawna nikt ich nie wznawiał. Do tego godziny rozmów z panią Elżbietą, która przygotowała materiał historyczny. Dzięki swojemu doświadczeniu wiedziała, na co zwracać uwagę i w którą stronę iść – od pozyskania archiwalnych fotografii z zasobów serwisu CYRYL po spotkanie z wnuczką kompozytora.

Osobne podziękowania należą się pani Magdalenie Grzelak-Grosz, starszej specjalistce ds. archiwizacji w Wydawnictwie Miejskim Posnania, związanej z projektem CYRYL. Z ogromną życzliwością i zaangażowaniem przeprowadziła nas przez cały proces docierania do właścicieli praw autorskich.

Dzielnica, w której nie każdy mógł zamieszkać

Im głębiej wchodzi się w tę historię, tym mniej w niej sielanki. Sołacz, dziś jedna z najpiękniejszych dzielnic Poznania, jest jednym z najciekawszych dzieł Stübbena w tym mieście. Projekt powstał w 1906 roku, a umowę, która otworzyła drogę do budowy dzielnicy willowej, podpisano 13 czerwca 1907 roku. Zaczęto nie od domów, lecz od parku: prace ziemne ruszyły jesienią 1908 roku, a pierwsze wille stanęły dopiero w 1910 roku. Do 1918 roku powstały tu 84 domy. Ich właścicielami byli przeważnie urzędnicy, kupcy i rzemieślnicy, ludzie średnio zamożni. Był jednak warunek. Pruska Komisja Kolonizacyjna, współwłaścicielka gruntów, zastrzegła, że dzielnica ma być przeznaczona dla urzędników narodowości niemieckiej.

Główną aleję nazwano Aleją Bismarcka. Polską nazwę, Aleja Wielkopolska, otrzymała 29 marca 1921 roku. W 1929 roku pod numerem 11 zamieszkał Feliks Nowowiejski. Twórca muzyki do „Roty”, pieśni, do której słowa napisała Maria Konopnicka w proteście przeciw pruskiej germanizacji, wprowadził się do dzielnicy, którą dwadzieścia dwa lata wcześniej pomyślano wyłącznie dla Niemców.

Ten sam brąz

Najbardziej poruszyła mnie jednak historia jednego placu. 11 października 1903 roku na przedpolu dawnej Bramy Berlińskiej odsłonięto pomnik Ottona von Bismarcka dłuta Gustava Eberleina. Cztery lata później przeniesiono go przed gmach Akademii Królewskiej, na dzisiejszy plac Mickiewicza. W nocy z 3 na 4 kwietnia 1919 roku, kilka miesięcy po wybuchu powstania wielkopolskiego, pomnik zrzucono z cokołu i wywieziono na składnicę złomu przy ulicy Masztalarskiej. Przeleżał tam ponad dziesięć lat. W 1930 roku jego brąz przetopiono na figurę Chrystusa, centralny element Pomnika Najświętszego Serca Pana Jezusa, nazywanego Pomnikiem Wdzięczności. Monument odsłonięto na tym samym placu w 1932 roku. Jesienią 1939 roku Niemcy zniszczyli go doszczętnie. W 1960 roku stanął tu pomnik Adama Mickiewicza, a w 1981 roku Pomnik Poznańskiego Czerwca 1956.

Jeden plac i cztery pomniki, każdy z innej epoki i każdy wyrażający inne idee. Dwa pierwsze łączy ten sam metal, przelany z jednej formy w drugą.

Fot. arch. Pomnik Wdzięczności na dzisiejszym placu Mickiewicza, pocztówka, ze zbiorów Romana Trojanowicza / CYRYL

 

Nazwy zmieniają się razem z władzą

Dzisiejsza aleja Niepodległości od 1905 roku nosiła nazwę Kaiserring, czyli Pierścień Cesarski. Po odzyskaniu niepodległości Poznaniacy zamienili cesarza na polskiego króla: od 1919 roku ulica nazywała się Wały Leszczyńskiego. W czasie okupacji wróciły nazwy niemieckie, w 1950 roku przyszła aleja Stalingradzka, a dopiero w 1990 roku aleja Niepodległości.

Podobnie było z parkami. Dzisiejszy park Stanisława Moniuszki był parkiem Goethego, a park Karola Marcinkowskiego parkiem Schillera. Po 1919 roku niemieckich poetów zastąpili polscy patroni. Żadna z tych nazw nie pojawiła się przypadkiem.

Restauracja nad stawem

Najpiękniejsze w tej pracy okazało się coś, czego nie planowałam: historie, na które trafia się mimochodem, a które same proszą, żeby je opowiedzieć dalej. Taka jest historia restauracji w parku Sołackim.

W 1911 roku na terenie dzisiejszych Międzynarodowych Targów Poznańskich odbyła się Wschodnioniemiecka Wystawa Przemysłu, Rzemiosła i Rolnictwa, pierwsza tak duża impreza wystawiennicza w dziejach miasta. Po jej zamknięciu większość pawilonów rozebrano, ale nie wszystkie. Drewniany kościół z wzorcowej wsi osadniczej przeniesiono do Krzesin, gdzie stoi do dziś. Budynek winiarni przewieziono do świeżo urządzonego parku Sołackiego i 17 kwietnia 1912 roku otwarto w nim restaurację.

Przez ponad sto lat zmieniała nazwy: Wypoczynek, Pod Strzechą, Piracka, Meridian. Po 2015 roku budynek opustoszał i przez kilka lat stał zamknięty nad stawem. W 2022 roku wrócił do dawnej roli jako Port Sołacz. Pawilon z niemieckiej wystawy przemysłowej, przeniesiony w inną część miasta, przetrwał dwie wojny, kilka zmian ustroju i siedem lat pustki. Wciąż podaje obiady.

Fot. arch. Sołacz – restauracja parkowa nad stawem, pocztówka, ze zbiorów Romana Trojanowicza / CYRYL

 

Spotkanie pod bzami

20 sierpnia 2026 roku spotkałyśmy się z Bogną Nowowiejską-Bielawską, wnuczką kompozytora, w domu przy alei Wielkopolskiej 11. Przejść się po domu, obejrzeć rodzinne pamiątki, wysłuchać opowieści przekazywanych z pokolenia na pokolenie, a na koniec stanąć w pracowni kompozytora – tego nie da się przeżyć nad książką.

To od pani Bogny dowiedziałam się o bzach. Pod oknem pracowni rosły bzy, białe i niebieskie, posadzone przez żonę kompozytora. Bez był jego ulubionym kwiatem, uważał go za najpiękniejszy ze wszystkich. Takie same rosły przy domu jego rodziców w Barczewie, na Warmii, której poświęcił pieśń „O Warmio moja miła”. W rodzinie żartowano, że wśród gałęzi bzu mieszkają duszki natchnienia, które przysiadają na parapecie, gdy kompozytor szuka właściwej melodii.

Przed domem czekała na nas jeszcze jedna niespodzianka. Przy wejściu stoi tablica upamiętniająca stulecie „Roty”, ufundowana przez firmę Agrobex. Zaprojektował ją i wykonał prof. Józef Stasiński. Identyczna trafiła do Suwałk, do domu rodzinnego Marii Konopnickiej, w setną rocznicę śmierci poetki. Słowa i muzykę upamiętniono tym samym gestem w dwóch miastach oddalonych od siebie o pół Polski.

Profesor Stasiński mieszkał na poznańskiej Woli. 25 maja 2019 roku organizowałam razem z panią Elżbietą wernisaż jego prac i spotkanie z artystą. Stałyśmy więc przed domem Nowowiejskiego, dokąd przyszłyśmy rozmawiać o wystawie i patrzyłyśmy na dzieło człowieka, którego kiedyś same gościłyśmy.

Myślę o tym, jak wiele wątków splata się w tym projekcie. Może to najlepszy dowód, że historia wciąż potrafi zaskakiwać, a po każdym takim odkryciu chce się wiedzieć więcej.

Po co to wszystko?

W wywiadzie, którego Bogna Nowowiejska-Bielawska udzieliła Annie Jowsie, przeczytałam o sondzie, jaką wnuczka kompozytora przeprowadziła kiedyś wśród mieszkańców ulicy Feliksa Nowowiejskiego. Pytała, kim był człowiek, którego imię noszą ich adresy. Większość kojarzyła Feliksa… z Dzierżyńskim. Kompozytora wskazała jedna, może dwie osoby. Mieszkamy w mieście, które zmieniało władców, języki i nazwy tak często, że trudno za tym nadążyć. Może więc warto potraktować własną ciekawość jak zaproszenie: zatrzymać się i zapytać.

Od lat czułam potrzebę zrobienia czegoś dla miejsca, w którym pracujemy, czegoś, co niczego nie sprzedaje, tylko opowiada. Zbudowaliśmy firmę na przekonaniu, że odpowiedzialność nie kończy się na tym, co zapisano w umowie. Ta wystawa jest tego przedłużeniem: podziękowaniem dla miasta i zaproszeniem dla tych, którzy tędy przechodzą.

„Ring, po którym chodzimy. Dwie kompozycje, jedno miasto” opowiada o dwóch ludziach, z których dorobku korzystamy na co dzień, najczęściej nie zdając sobie z tego sprawy. Feliks Nowowiejski zapisał swoją kompozycję nutami, Hermann Joseph Stübben – ulicami. Jedną z nich śpiewamy. Drugą przechodzimy.

Wystawa będzie dostępna bezpłatnie przy ulicy Feliksa Nowowiejskiego 55 w Poznaniu. Wystarczy zeskanować kod QR. Nie ma biletów ani godzin otwarcia, jest dla każdego, kto tędy idzie. A jeśli ktoś po jej obejrzeniu sprawdzi, jak sto lat temu nazywała się jego własna ulica, uznam, że było warto.